‘Achter een gezondheidsklacht kan een negatieve ervaring uit het verleden schuilgaan’

Redactioneel

Marc de Leeuw

4 december 2024

Seksueel misbruik kan leiden tot een chronische stressreactie in het lichaam waardoor allerlei somatische en ook gynaecologische klachten ontstaan. Gynaecologen moeten zich daarom realiseren dat achter een klacht een negatieve ervaring uit het verleden schuil kan gaan, zegt gynaecoloog en epidemioloog Janneke van ’t Hooft.

“Seksueel misbruik behoort bij de tien ‘adverse childhood events’ (ACE’s) – zoals het doormaken van een vechtscheiding en verwaarlozing – die invloed hebben op het stresssysteem en zo kunnen zorgen voor somatische klachten. In de literatuur¹ is beschreven dat ACE’s verband houden met bijvoorbeeld cardiovasculaire en psychosomatische aandoeningen, met maligniteiten, met immunologische en ook gynaecologische aandoeningen”, zo vertelt Janneke van ’t Hooft, werkzaam in het Amsterdam UMC. Zij is als gynaecoloog gespecialiseerd in het behandelen van vrouwen die op seksueel gebied nare ervaringen hebben. “Volgens expertisecentrum seksualiteit Rutgers heeft een op de vijf vrouwen een nare seksuele ervaring doorgemaakt. Een omvangrijk probleem dus.”

“Denk aan urineverlies, hevig menstrueel bloedverlies, pijn bij het vrijen, buikpijn en traumatische bevalling”
Gynaecoloog en epidemioloog Janneke van ’t Hooft

Sterke associatie

Onderzoek laat een sterke associatie zien tussen seksueel misbruik en gynaecologische klachten², geeft Van ’t Hooft aan. “Denk aan urineverlies, hevig menstrueel bloedverlies, pijn bij het vrijen, buikpijn, ongeplande keizersnede en traumatische bevalling. Over de definitie van seksueel misbruik is nog geen consensus. Het Centrum Seksueel Geweld duidt dit aan als een ‘nare seksuele ervaring’. De richting van seksueel geweld kan variëren: van mannen naar vrouwen, van vrouwen naar mannen, alle combinaties komen voor. Verder hangt de impact van een traumatische – seksuele – ervaring sterk af van de omgeving van de getroffene. Kun je niet met je naasten praten over doorgemaakt misbruik, dan krop je dat op, wat langdurige druk op het stress-systeem geeft.”

“Een toename van het stresshormoon cortisol activeert de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as”

Stress-systeem

Zowel bij mannen als vrouwen heeft een negatieve seksuele ervaring invloed op het stress-systeem, zegt Van ’t Hooft. “Een toename van het stresshormoon cortisol activeert de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as, die via het centrale systeem invloed uitoefent op alle organen. Dit leidt tot Cushingsyndroom-achtige symptomen, zoals hypertensie en obesitas. Bij vrouwen heeft dit invloed op de hormoonhuishouding, wat kan leiden tot bijvoorbeeld uitblijven van de menstruatie of juist hevige menstrueel bloedverlies. Er zijn aanwijzingen dat vrouwen die seksueel zijn misbruikt een twee- tot viermaal hogere kans hebben om voor hun 40e levensjaar een baarmoeder- of eierstokverwijdering te ondergaan. Ze komen hierdoor vervroegd in de overgang en hebben daarmee vervroegd een verhoogd risico op bijvoorbeeld cardiovasculaire aandoeningen en osteoporose. Verder kunnen – ook bij mannen – aandoeningen, zoals inflammatoire darmziekten en reumatologische ziekten ontstaan.”

Bekkenbodemspiertonus

De link tussen seksueel misbruik en somatische klachten is lang niet altijd een op een te maken, benadrukt Van ’t Hooft. “Je kunt niet zeggen: u heeft de ziekte van Crohn als gevolg van seksueel misbruik. Belangrijk is wel om de mogelijke rol hiervan te herkennen. Iemand kan van nature al vatbaarder zijn voor het krijgen van een bepaalde chronische aandoening, waarbij stress dit bevordert. Daarnaast laat stress de bekkenbodemspiertonus toenemen. Hierdoor kan bijvoorbeeld obstipatie en continue urine-aandrang ontstaan. Het is soms moeilijk om vast te stellen dát de bekkenspiertonus is verhoogd. Je merkt dit vaak aan de secundaire gevolgen, zoals pijnlijke bekkenbodemspieren bij aanraking, niet kunnen ontspannen voor poepen en plassen en bij vrijen.” Seksueel misbruik kan via de stressreactie ook zwanger worden bemoeilijken. “De eisprong gaat bijvoorbeeld minder goed door stress.”

“Blijft een vrouw buikpijn houden, dan is het belangrijk om verder te kijken naar een mogelijke stressfactor”

Tweesporenbeleid

Bij de aanpak van gynaecologische klachten kan volgens Van ’t Hooft een ‘tweesporenbeleid’ helpend zijn. “Lost bijvoorbeeld een baarmoederverwijdering hevig menstrueel bloedverlies en pijnklachten bij de vrouw op, dan kan dat voor haar voldoende zijn. Maar blijft een vrouw buikpijn houden, dan is het belangrijk om verder te kijken naar een mogelijke onderliggende stressfactor, zoals seksueel misbruik in het verleden. Vrouwen moeten er uiteraard wel aan toe zijn om hierover te praten. Als gynaecoloog kun je dat voorzichtig polsen.”

‘Do no harm’

Van ’t Hooft wil dan ook benadrukken hoe belangrijk het is dat gynaecologen bij vrouwen met klachten alert zijn op eventuele onderliggende stressfactoren, zoals doorgemaakt seksueel misbruik. “Een recente enquête toonde dat veel gynaecologen hierover meer kennis willen hebben. Als gynaecologen bij een vrouw ontdekken dat een stressfactor schuilgaat achter een gynaecologische klacht, kan onnodige behandelschade worden voorkomen. Het principe ‘do no harm’ staat hierbij voorop. Gynaecologen kunnen vrouwen dan voor aanvullende hulp verwijzen naar bijvoorbeeld een psycholoog, seksuoloog of bekkenbodemtherapeut. Ook het Centrum Seksueel Geweld biedt hulp aan voor vrouwen met een verleden van seksueel misbruik.”

Referenties