AI signaleert longkanker vier maanden eerder dan de huisarts

Kunstmatige intelligentie kan huisartsen helpen bij het vroegtijdig opsporen van longkanker. Onderzoek van het Amsterdam UMC laat zien dat huisartsen de ziekte vier maanden eerder kunnen signaleren door een algoritme los te laten op hun medische dossiers. “Dit is het begin van een revolutie in de spreekkamer”, aldus emeritus hoogleraar huisartsgeneeskunde Henk van Weert en hoogleraar translationele AI in de laboratoriumgeneeskunde Martijn Schut.

In Nederland worden negen van de tien patiënten met longkanker gediagnosticeerd na verwijzing door de huisarts. Als een patiënt de huisarts bezoekt vanwege een klacht die duidt op longkanker, duurt het meestal tot twee weken voordat hij wordt doorverwezen naar het ziekenhuis. “Op het eerste gezicht functioneert ons verwijssysteem dus prima”, zegt Van Weert. “Maar longkanker geeft meestal pas in een laat stadium klachten. Driekwart van de patiënten wordt doorverwezen op het moment dat de ziekte al vergevorderd is. Hun prognose is ronduit slecht: meer dan 80% van de patiënten overlijdt binnen één jaar.”

Ouderwets handwerk

Volgens de onderzoekers is veel winst te behalen in de huisartsenpraktijk. Van Weert: “Hoewel diverse methoden zijn ontwikkeld om longkanker eerder te signaleren, zoals biomarkers en de elektronische neus, worden geen van die nieuwe technologieën routinematig toegepast. Voor de huisarts blijft de diagnostiek van longkanker ouderwets handwerk.” Om te bepalen in hoeverre kunstmatige intelligentie huisartsen kan helpen bij het vroegtijdig opsporen van longkanker, analyseerden de onderzoekers retrospectief de medische dossiers van ruim een half miljoen patiënten van 40 jaar en ouder uit vier academische huisartsnetwerken in Amsterdam, Groningen en Utrecht. Op basis van gegevens uit de Nederlandse Kankerregistratie achterhaalden zij welke patiënten longkanker kregen; dat bleek bij ongeveer 0,5% van hen het geval.

Vrije tekst

Met behulp van machinelearning en ‘natural language processing’ ontwikkelden de onderzoekers een algoritme om te voorspellen welke patiënten longkanker zouden krijgen. “In tegenstelling tot traditionele predictiemodellen, gebruikt ons model niet alleen gestructureerde en gecodeerde data, zoals ‘roken’ en ‘bloed ophoesten’, maar ook vrije tekst. En juist in de vrije tekst ligt een schat aan informatie verborgen”, vertelt Schut. “Het model heeft geleerd van patiënten die in het verleden longkanker hebben gehad. Met deze kennis zoekt het model naar verbanden die erop wijzen dat iemand mogelijk longkanker heeft.”

Groot verschil

Het model bleek in staat om 62% van de gevallen van longkanker vier maanden vóór de verwijzing door de huisarts op te sporen. Die vier maanden maken een groot verschil, weet Van Weert. “Hoe vroeger je erbij bent, hoe sneller je kunt behandelen. Daardoor is de kans op genezing groter en hoeft de behandeling minder invasief te zijn. En dat samen vertaalt zich weer in een betere prognose: eerder onderzoek liet zien dat vier weken eerder beginnen met behandelen resulteert in 4 tot 6% extra overleving. Dat is écht veel. Met een vroege behandeling kun je ‘stadiumshifts’ voorkomen. Vooral de shift van stadium 2 naar stadium 3 is cruciaal, want daartussen neemt de overlevingskans drastisch af.”

Niet foutloos

Het model is niet foutloos, benadrukt Schut. “Het UK National Institute for Health and Care Excellence (NICE) stelt dat verwijzing naar het ziekenhuis gerechtvaardigd is als de huisarts het risico op longkanker inschat op 3% of hoger. Als je deze positief voorspellende waarde toepast op ons model, moeten 34 patiënten in het ziekenhuis worden onderzocht om één patiënt met longkanker vier maanden eerder dan de huisarts te signaleren. Dit betekent dat 33 patiënten zich onterecht zorgen kunnen maken en vervolgonderzoek ondergaan om longkanker uit te sluiten. Dat is de prijs die je betaalt voor de vroegere opsporing.”

“Mogelijk kunnen ook andere kankersoorten profiteren van kunstmatige intelligentie”

Revolutie

Toch is Van Weert er heilig van overtuigd dat AI-modellen de huisartsenzorg een onvermoeibare helpende hand kunnen bieden. “Wij hebben aangetoond dat ons model werkt en zien dit als het begin van een revolutie in de spreekkamer van de huisarts. Mogelijk kunnen ook andere kankersoorten die vaak pas in een laat stadium worden vastgesteld, profiteren van kunstmatige intelligentie. Denk aan alvleesklier-, maag- of eierstokkanker. In de toekomst zullen AI-modellen op de achtergrond draaien en de huisarts inseinen als een bepaald risico wordt overschreden en doorverwijzing nodig is. Maar voordat dergelijke modellen in de praktijk kunnen worden ingezet, moet onder meer eerst goed worden uitgezocht op welke informatie ze precies aanslaan.”

Referentie: Schut MC, Luik TT, Vagliano I, et al. Artificial intelligence for early detection of lung cancer in GPs’ clinical notes: a retrospective observational cohort study. Br J Gen Pract. 2025;75:e316-22.

Lees meer over: