Als de arts nep blijkt: medische misleiding met deepfakes

Oud-huisarts Ted van Essen die adviseert te stoppen met diabetesmedicatie. Cardioloog Janneke Wittekoek die zogenaamd pillen tegen hoge bloeddruk aanprijst. Intensivist Diederik Gommers die een wondermiddel aanbeveelt. Het zijn geen echte video’s, maar deepfakes en ze duiken steeds vaker op. Volgens Leonie Hulstein, medeoprichter van Dokters Vandaag, is de ontwikkeling zorgwekkend. “Dit gaat over gezondheid. Dat maakt het gevaarlijker dan andere vormen van nepcontent.”

De afgelopen maanden ziet Hulstein een duidelijke toename. “Het principe van deepfakes bestaat al langer, maar door AI is het maken ervan extreem eenvoudig geworden. Iedereen kan het inmiddels.” Dat juist artsen worden ingezet, is geen toeval. “Artsen hebben een betrouwbare uitstraling. Zeker mensen die al klachten hebben of medicatie gebruiken, zijn gevoelig voor een boodschap van een arts die een oplossing lijkt te bieden.” Daar komt bij dat social media steeds vaker als primaire informatiebron worden gebruikt. “Een groot deel van de mensen, vooral jongeren, gebruikt social media als zoekmachine. Dan is de combinatie van een arts én een platform als TikTok of Instagram heel krachtig , en dus ook misbruikgevoelig.”

Paar klikken

De video’s volgen vaak hetzelfde patroon: een arts lijkt een middel aan te bevelen, waarna kijkers via een link worden doorgestuurd naar een webshop. “Met een paar klikken heb je iets besteld”, zegt Hulstein. Wat patiënten vervolgens binnenkrijgen, is onduidelijk. “Soms is het waarschijnlijk niets meer dan zetmeel. Maar het kunnen ook stoffen zijn die schadelijk zijn, zeker in combinatie met bestaande medicatie.” Dat maakt deze ontwikkeling volgens haar fundamenteel anders dan andere vormen van online oplichting. “Dit is echt levensgevaarlijk. Mensen kunnen hun bestaande medicatie aanpassen of stoppen, of iets innemen wat niet veilig is.”

Bedreiging voor volksgezondheid

In de Verenigde Staten wordt medische desinformatie, waar deepfakes onderdeel van zijn, inmiddels zo serieus genomen dat artsenorganisaties het hebben aangemerkt als een van de grootste bedreigingen voor de volksgezondheid. In Nederland blijft die aandacht nog achter, vindt Hulstein.

Voor patiënten, en ook voor artsen, is het steeds lastiger om deepfakes te herkennen. Soms zijn er kleine signalen: lipsynchronisatie die net niet klopt, een licht schokkerig beeld of een ‘gevoel’ dat iets niet helemaal klopt. Maar die signalen verdwijnen snel. “De techniek ontwikkelt zich razendsnel. Je kunt eigenlijk niet verwachten dat mensen dit straks nog zelf kunnen onderscheiden.” Daarom ligt de verantwoordelijkheid volgens Hulstein niet primair bij de gebruiker. “Die ligt bij de platforms. Zij moeten voorkomen dat dit soort content überhaupt zichtbaar wordt.”

“Zo’n video kan in een paar dagen al veel schade aanrichten”

Wat als je zelf in een deepfake verschijnt?

Voor artsen die zichzelf terugzien in een nepvideo, is snel handelen belangrijk. “Meld het bij het platform en neem contact op met partijen die hier ervaring mee hebben, zoals wij. Dan kunnen we helpen om de video zo snel mogelijk offline te krijgen.”  Die snelheid is cruciaal. “Zo’n video kan in een paar dagen al veel schade aanrichten.”

Wie er achter de video’s zit, is vaak moeilijk te achterhalen. “Het lijkt te gaan om internationale affiliate netwerken. Die kunnen overal zitten: van Oost-Europa tot Azië.” Dat maakt handhaving complex. De focus ligt daarom steeds meer op het sneller detecteren en verwijderen van content, in plaats van het opsporen van individuele makers.

“Eén simpele vuistregel helpt al”

Bewustzijn én bescherming

Samen met platforms als TikTok wordt inmiddels gekeken naar patronen: welke accounts verspreiden dit soort video’s, en hoe kunnen ze sneller worden geblokkeerd?
Volgens Hulstein is de aanpak tweeledig. Enerzijds moet het bewustzijn omhoog. “Eén simpele vuistregel helpt al: een arts verkoopt geen medicatie via een webshop!” Anderzijds moeten platforms hun verantwoordelijkheid nemen. “Zij zijn de enigen die deze content kunnen verwijderen. Zonder hen kun je dit probleem niet oplossen.”

Probleem groeit, oplossing nog in ontwikkeling

Dat deepfakes zullen verdwijnen, verwacht Hulstein niet. “AI blijft zich ontwikkelen en fraudeurs blijven bestaan.” Maar er is wel winst te boeken. “We staan nog aan het begin. De handhaving kan veel effectiever. Daar werken we nu aan, samen met de platforms.” Zolang die systemen nog niet op orde zijn, verschuift de schade van een technisch probleem naar de spreekkamer, en dat maakt dit niet alleen een digitale kwestie, maar een medische verantwoordelijkheid.

Vermoeden van een deepfakevideo? Meld dit via: info@doktersvandaag.nl

Lees meer over: