Buurman-Kutsal over vooroordelen in de huisartsenpraktijk: ‘Door niet ingrijpen kun je discriminatie in de hand werken’

mm
Daphne Doemges-Engelen
Redactioneel,
14 december 2020

Gedragstrainer Şeydâ Buurman-Kutsal geeft onder meer aan huisartsen en andere zorgverleners workshops waarin zijzelf ervaren hoe het is om beoordeeld te worden op basis van uiterlijke kenmerken in plaats van op gedrag en inzet. Geef juist wel aandacht aan het anders zijn, en wat de betekenis daarvan is voor de patiënt. 

‘Ik ben een neutraal persoon, patiënten moeten alles tegen mij kunnen zeggen.’ Veel artsen zullen zo redeneren en dat oprecht menen. Maar werkt dat in de praktijk ook écht zo? Onze achtergrond beïnvloedt immers hoe we kijken naar en reageren op andere mensen. Daarbij zijn we ons vaak niet bewust van onze eigen vooroordelen en van het effect daarvan op andere mensen. 

Gedragstrainer Şeydâ Buurman-Kutsal

Superieure oogkleur 

Want hoe is het om (voortdurend) beoordeeld te worden op basis van een willekeurig aangeboren of toegewezen kenmerk, in plaats van op gedrag en inzet? Lerares Jane Elliot bedacht in 1968, één dag na de dood van Martin Luther King, een sociaal experiment om haar leerlingen de uitwerking van vooroordelen en discriminatie te laten ervaren. Elliot stond aan de wieg van de spraakmakende ‘Brown Eyes Blue Eyes’-gedragstraining. Bij deze training staat een fysieke eigenschap centraal die niemand onder controle heeft, namelijk de oogkleur, en worden er op basis hiervan negatieve of positieve kenmerken en irrationele privileges toegekend. Elliot verdeelde haar leerlingen in twee groepen: de ene groep bestond uit bruinogige, als superieur bestempelde ‘machthebbers’ en de andere groep uit een blauwogige, als inferieur bestempelde minderheid. Uit het experiment van Elliott bleek dat niet alleen het gedrag van de leerlingen, maar ook hun schoolprestaties sterk veranderden.  

“Uit onderzoek is bekend dat mensen met een etnisch andere achtergrond vaker hartklachten hebben dan autochtonen” 

Stress door discriminatie 

Trainer Şeydâ Buurman-Kutsal is één van de drie door Jane Elliott gecertificeerde ‘Brown Eyes Blue Eyes-trainers’ wereldwijd. Buurman-Kutsal laat in haar diversiteitsworkshops onder meer artsen en andere zorgverleners op basis van de ‘Brown Eyes Blue Eyes’-methode het effect ervaren van vooroordelen en discriminatie. “Als we het hebben over racisme en discriminatie staat een huisarts niet los van de samenleving”, zegt ze. “Uit onderzoek is bekend dat mensen met een etnisch andere achtergrond vaker hartklachten hebben dan autochtonen. Deze klachten kunnen allerlei redenen hebben; zwaar werk, een stressvolle migratiegeschiedenis. Maar ook de stress die mensen ervaren over het omgaan met racisme en discriminatie kan een grote rol spelen. Ik merk dat voor dat aspect nog niet veel aandacht is bij huisartsen. Besef echter dat het voor een huisarts eigenlijk juist makkelijker is om te vragen naar verschillen dan voor mensen in andere beroepen. De patiënt komt immers in vertrouwen naar jou. Om goede zorg te verlenen, zal je alle aspecten van zijn of haar welzijn mee moeten nemen in je oordeel.” 
 

Aandacht voor anders zijn 

Buurman-Kutsal merkt tijdens haar workshops en lezingen dat huisartsen vaak onzeker zijn of ze de patiënt wel kunnen vragen naar zijn of haar ervaring met discriminatie en racisme. “Mijn advies? Geef juist wel aandacht aan het anders zijn, en wat de betekenis daarvan is voor de patiënt.” Een actuele aanleiding kan de Black Lives Matters-beweging zijn, zegt ze. “Vraag de patiënt hoe hij of zij deze ontwikkeling ervaart. Soms komt er met een simpele vraag veel los, zonder dat je bang hoeft te zijn te stigmatiseren.”

Ben je als huisarts huiverig om aan de patiënt te vragen of hij of zij stress ervaart door het anders zijn? De trainer adviseert om deze zorg openlijk te delen met de patiënt. “Vraag ronduit of het onderwerp niet te gevoelig ligt. Benoem je twijfel: ‘Mag ik je iets vragen? Ik ben onzeker of het oké is, dus zeg het direct als je er niet over wil praten.’ Meestal kun je dan rekenen op begrip. En als de patiënt zegt dat je te ver gaat, moet je die reactie ook kunnen incasseren. Ben echter niet bang om je kwetsbaar op te stellen, want de patiënt is het aller-kwetsbaarst.” 

“De patiënt heeft niet één keer in zijn leven met dit soort onderschatting te maken, maar misschien wel meerdere keren per week of per dag” 

Onbewuste onderschatting  

Hoe je (onbewust) minder oordeelt zit ‘m in nuances, die de trainer in haar workshops aan de hand van voorbeelden duidelijk maakt. “Meestal gaat het om kleine (non)verbale signalen. Een voorbeeldje? Neem de situatie dat je voor het eerst contact hebt met een nieuwe patiënt. Spreek je die persoon op basis van de achternaam of het uiterlijk in het Engels aan, omdat je denkt dat de persoon geen Nederlands spreekt? Op zichzelf is dat geen probleem, maar de patiënt heeft niet één keer in zijn leven met dit soort onderschatting te maken, maar misschien wel meerdere keren per week of per dag. Andersom komt het ook voor dat een huisarts een compliment denkt te maken over het beheersen van de Nederlandse taal. Ook dit is een voorbeeld van onbewuste onderschatting en maakt duidelijk hoe weinig wij soms bewust zijn van onze oordelen.”  

“Voor mij was het een positief beeld, terwijl het bij haar juist negatieve gevoelens opriep” 


Culturele interpretatie 

De moeder van Buurman-Kutsal liep tijdens een doktersbezoek ook tegen een cultureel verschil aan. Een treffend voorbeeld, vindt de trainer: “Mijn moeder moest naar een oncoloog. Ze stapte de praktijk binnen en deinsde direct terug: de kamer lag tjokvol boeken, vaktijdschriften, onderzoeksrapporten en andere documenten. Overal waar ze keek lag iets, terwijl de arts op dat moment verdiept was in zijn papieren. Mijn moeder bekeek het tafereel in een oogopslag en vormde haar mening: als deze persoon niet eens zijn bureau opruimt, dan heb ik geen vertrouwen in hem als mijn behandelaar. Dat is een heel andere interpretatie dan hoe ik het zag. Ik ben gesocialiseerd in Duitsland en heb zelf ook veel onderzoek gedaan. Het beeld dat mijn moeder schetste gaf mij juist het gevoel dat deze oncoloog constant bezig is met de ontwikkeling van zijn vak. Voor mij was het een positief beeld, terwijl het bij haar juist negatieve gevoelens opriep.” 

Eyeopener

Voor de huisartsen die de workshop over diversiteit volgen, is vaak de grootste eyeopener dat ze allemaal dénken heel open en bereikbaar voor iedereen te zijn, maar dat ze dat vooral bezien vanuit hun eigen positie. “Soms kun je door niet in te grijpen onbedoeld ook racisme of discriminatie in de hand werken”, zegt Buurman-Kutsal. “Bijvoorbeeld door uitingen die niet gewenst zijn niet af te remmen, zoals een opmerking van een praktijkassistente op een artikel in de krant. Je intenties zijn echt iets anders dan het effect van wel of niet handelen. Het is belangrijk om je daar bewust van te zijn.” 


Tips van Şeydâ Buurman-Kutsal 

  • Vraag jezelf af welke kansen je benut om diversiteit binnen het team te brengen. 
  • Werk je in een ‘witte’ praktijk? Stap uit je comfortzone en ga eens sparren met huisartsen die in een gemengde praktijk werken. 
  • Geef aandacht aan het anders zijn van patiënten met een etnisch andere achtergrond. Stel je in dat gesprek ook kwetsbaar op. 
  • Besef dat het omgaan met discriminatie en racisme voor sommige mensen veel stress oplevert, wat zijn weerslag kan hebben op hun mentale of fysieke gezondheid. 

Voor meer info over de diversiteitstrainingen, zie www.seyda.nl 

, , ,
Deel dit artikel