Compensatie door hersenschors bij parkinson

Corticale compensatie bepaalt voor een belangrijk deel de ernst van motorische en cognitieve symptomen bij de ziekte van Parkinson, blijkt uit nieuw onderzoek.¹ “Toekomstige interventies zouden zich moeten richten op het versterken van corticale compensatie, en niet alleen op het normaliseren van dopamine niveaus in de basale ganglia”, zegt mede-onderzoeker en neuroloog Rick Helmich, van het Radboudumc.

Bij parkinson treedt een ernstig tekort aan dopamine op, waardoor de basale ganglia minder goed functioneren. Dopamine wordt in de substantia nigra aangemaakt en afgegeven in basale ganglia. “Dopaminerge medicatie helpt om symptomen te verlichten, maar uit een eerder onderzoek² bleek al dat mensen met parkinson ook baat hebben bij niet-medicamenteuze behandelingen zoals regelmatig bewegen”, vertelt Helmich. “In dit nieuwe onderzoek hebben we de hypothese getoetst dat interindividuele verschillen in de ernst van parkinsonsymptomen bepaald worden door compensatoire corticale mechanismen.”

Onderzoek

Met behulp van functionele MRI werd hersenactiviteit tijdens een taak gemeten waarbij mensen bewegingen moesten maken die varieerden in moeilijkheid. In totaal werden 353 mensen met de ziekte van Parkinson (≤5 jaar ziekteduur) en 60 gezonde controles gemeten. Consistent met de hypothese van de onderzoekers was er verhoogde hersenactiviteit zichtbaar in de parietale en premotorische cortex van patiënten met een mild parkinson subtype, zowel vergeleken met gezonde mensen als vergeleken met patiënten met een ernstiger parkinson subtype.
In de basale ganglia werd verlaagde activiteit gevonden bij parkinson vergeleken met gezonde mensen, maar daar was geen verschil te zien tussen subtypes. Bovendien was een verhoogde parieto-premotorische activiteit gerelateerd aan een lagere ernst van de bradykinesie en betere cognitieve prestaties, wat wijst op een compenserende rol.

Rijker leven

De hersenschors wordt geactiveerd door intensief bewegen, maar er zijn meer manieren, legt Helmich uit. “Wellicht door elektrodes op de schedel te plakken, maar dat moet nog onderzocht worden. Muziek helpt ook, net als cueing voor mensen die moeite hebben met lopen. Soms helpen ook visuele stimuli, zoals een zebrapad. Enkele patiënten tekenden dat in hun eigen huis om met die visuele patronen beter te lopen. Acties die je leven verrijken, kunnen een stimulerend effect hebben op de cortex. Bezig blijven met nadenken en betrokken blijven bij sociale activiteiten horen daarbij. Blijf ingebed in sociale culturen, dat werkt verrijkend voor het brein. Daardoor kan het brein compenseren voor de dopaminetekorten. Met deze studie hebben we dat voor de hersenschors aangetoond.”

“Chronische stress verergert parkinsonklachten”

Vicieuze cirkel

Naast de medicijnen die Helmich geeft, adviseert hij in de spreekkamer dan ook om meer te bewegen en niet bij de pakken neer te gaan zitten. “‘Ik heb parkinson en ik kan niets meer’ is een heel logische gedachte voor deze mensen, maar dat maakt het niet beter. Dat gebeurt wel door dingen op te zoeken die ze wel kunnen, die ze leuk vinden en die hen in beweging zetten. Chronische stress verergert parkinsonklachten, zagen we ook in ons onderzoek. Ik denk dat dat komt doordat er door stress geen ruimte is voor compensatie in de hersenschors. Bovendien heeft stress een negatieve invloed op de basale ganglia. Door te doen wat je leuk vindt, geniet je en dan komt dopamine vrij.”

“Onder patiënten en bij andere neurologen leeft het dat je meer kunt betekenen dan alleen maar pillen”

Mindfulness

In Nijmegen is een groot onderzoek gaande waarbij de helft van een groep mensen met parkinson een stress-reducerende training krijgt en de andere helft krijgt die training niet. “We willen over de langere termijn van een jaar, met hersenscans en klinische maten bekijken of we het beloop van de parkinson kunnen afremmen. We verwachten dat mensen bij wie de chronische stress vermindert, een trager ziektebeloop kennen dan mensen met veel stress. Dat zou een hele concrete nieuwe behandeling kunnen opleveren, gericht op stressreductie. Onder patiënten en bij andere neurologen leeft het dat je voor parkinsonpatiënten meer kunt betekenen dan alleen maar pillen. Dit soort niet-farmacologische behandelingen, zoals meer bewegen en stressmanagement kan veel betekenen. We willen de intrinsieke mogelijkheden van het brein om te compenseren voor schade, versterken.”

Referenties :            

1. Johansson ME, Toni I, Kessels RPC, Bloem BR, Helmich RC. Clinical severity in Parkinson’s disease is determined by decline in cortical compensation. Brain. 2023 Sep 27:awad325. Epub ahead of print. PMID: 37757883.
2. van der Kolk NM, de Vries NM, Kessels RPC, et al. Effectiveness of home-based and remotely supervised aerobic exercise in Parkinson’s disease: a double-blind, randomised controlled trial. Lancet Neurol. 2019 Nov;18(11):998-1008.

Lees meer over: