De kunst van het evenwicht in implantaat gevat

In Maastricht en Genève krijgen 18 mensen een nog experimenteel kunstmatig evenwichtsorgaan als onderdeel van twee klinische trials. Uiteindelijk moet dit vestibulaire implantaat de naar schatting 10 tot 15 duizend Nederlanders die beide evenwichtsorganen missen van hun invaliderende klachten afhelpen.

“De diagnose van uitval van een evenwichtsorgaan is erg lastig en vergt gemiddeld 30 maanden”, zegt KNO-arts en vestibuloloog Raymond van de Berg van het Maastricht UMC+. Hij is lid van een gezamenlijk researchteam dat in Maastricht en Genève het (kunstmatige) evenwichtsorgaan onderzoekt.

Diagnose

Een verstoord evenwicht kent meerdere oorzaken, waarvan uitval van een evenwichtsorgaan er maar één is. De uitval kan leiden tot klachten van duizeligheid en onbalans. Patiënten krijgen ook chronisch problemen met onder meer scherp zien. Hun evenwichtsorgaan corrigeert immers niet meer automatisch de positie van de ogen bij bewegingen van het hoofd. Van de Berg: “Meestal stuurt de huisarts de patiënt naar de neuroloog, die niets kan vinden op neurologisch vlak. Ook de oogarts, die de ogen test terwijl de patiënt stil zit, ziet geen afwijkingen. Vaak eindigt een patiënt bij een psycholoog of psychiater, wat op zich niet vreemd is, want door de ernst van de klachten en het uitblijven van een diagnose zit de patiënt niet meer goed in zijn vel. Veel patiënten kunnen hun werk niet meer doen en worden (deels) afgekeurd.”

Duizeligheidscentra

“Gelukkig wordt de situatie in Nederland beter dankzij zo’n 20 Nederlandse duizeligheidscentra waar KNO-artsen en neurologen samenwerken. Hierdoor komt een defect evenwichtsorgaan sneller in beeld”, zegt de Maastrichtse onderzoeker. “Binnenkort krijgt de gezamenlijke website van de centra een diagnostische vragenlijst die helpt bij de keuze voor de juiste hulpverlener (www.duizeligheidscentra.nl).”

“Met de kennis die we bij de eerste groep patiënten opdeden, perfectioneerden we het implantaat. De computer is nu draagbaar, zo groot als een kleine afstandsbediening”

Het implantaat

De ultieme oplossing voor de patiënten is herstel van de functie van het evenwichtsorgaan. Sinds in de jaren ‘60 van de vorige eeuw duidelijk werd dat het evenwichtsorgaan elektrisch te stimuleren is, werken onderzoekers aan een implantaat. Pas in 2012 leidde het onderzoek in Maastricht en Genève tot de implantatie van de eerste kunstmatige evenwichtsorganen,  die met elektroden de zenuwuiteinden in de drie halfcirkelvormige kanalen stimuleren. “We konden dit implantaat alleen in ons laboratorium testen omdat het verbonden was met een flinke computer”, zegt van de Berg. “Met de kennis die we bij de eerste groep patiënten opdeden, perfectioneerden we het implantaat. De computer is nu draagbaar, zo groot als een kleine afstandsbediening.”

Cochleair gedeelte

Het vestibulaire implantaat is vergelijkbaar met een cochleair implantaat. Het bestaat uit een intern deel dat signalen overbrengt op de evenwichtszenuw en een extern deel. Het externe deel bevat gyroscopen die de positie van het hoofd meten. De in Nederland en Zwitserland geteste implantaten bevatten ook een cochleair gedeelte. “De operatie in het binnenoor heeft als risico dat het gehoor beschadigd raakt”, zegt van de Berg. “We zien dat bijvoorbeeld in de VS, waar mensen doof werden na de operatie voor het vestibulair implantaat. Daarom gebruiken we een gecombineerd implantaat. We includeren alleen mensen die ook doof zijn aan het te opereren oor zodat we niets meer kapot kunnen maken, maar juist het gehoor herstellen.”
Inmiddels werken KNO-artsen wereldwijd aan een alternatieve operatietechniek die het gehoor beschermt. “Omdat de meerderheid van de mensen zonder functionerend evenwichtsorgaan wel goed hoort, is het essentieel dat het lukt het gehoor te sparen.”

“We zijn erg tevreden over de resultaten. De ogen van de patiënten corrigeren bewegingen van het hoofd weer”

Trials

Tot nu toe kregen drie patiënten in Maastricht een tweede generatie kunstmatig evenwichtsorgaan. “We zijn erg tevreden over de resultaten. De ogen van de patiënten corrigeren bewegingen van het hoofd weer.” De patiënten doen mee aan een van de twee trials: VertiGO! en VIS, die respectievelijk 8 en 10 patiënten includeren. “VertiGO! heeft als hoofddoel de veiligheid en effectiviteit van chronische stimulatie van de evenwichtszenuw vast te stellen. Met VIS zoeken we uit hoe we het implantaat bij de individuele patiënt moeten afstellen om een maximaal resultaat te bereiken. Net als bij een cochleair implantaat reageert niet iedereen hetzelfde op de aangeboden signalen.”

Vestibuloloog

Van de Berg is al sinds de eerste trial bij het onderzoek naar het kunstmatige evenwichtsorgaan betrokken. Als vanzelf werd hij vestibuloloog. “Er is geen opleiding voor dit vak”, zegt hij. “Als je het leuk vindt dan kun je het best in een van de expertisecentra gaan werken en ervaring opdoen. Het is een discipline-overstijgend vak dat ook kennis vergt van bijvoorbeeld oogheelkunde, neurologie en psychologie.” Dankzij het werk van de vestibulologen in Maastricht, Genève en elders in de wereld (ze kennen elkaar allemaal) komt een vestibulair implantaat steeds dichterbij de dagelijkse praktijk.

Referenties:

1. Website van het VertiGO! Onderzoek
2. Minidocumentaire “Nieuw Evenwicht” over het onderzoek en de eerste patiënt met het nieuwe prototype
3. Gedetailleerde informatie over de werking van het evenwichtsorgaan (en het gehoor)

Lees meer over: