Eierstokkanker is te voor­komen met oppor­tunis­tische sal­pin­gec­tomie

Het opportunistisch verwijderen van eileiders om eierstokkanker te voorkomen, is kosteneffectief, veilig en klaar voor implementatie. Dat is de boodschap van gynaecoloog-oncoloog Jurgen Piek van het Catharina Ziekenhuis. “Eierstokkanker is een dodelijke ziekte. Ik zie de verschrikkelijke gevolgen dagelijks in mijn praktijk. Elk geval dat we kunnen voorkomen is er één.”

Piek gaat wereldwijd de boer op om opportunistische salpingectomie (OS) te promoten. OS is het verwijderen van de eileiders tijdens een buikoperatie vanwege een andere indicatie. Het is een relatief simpele ingreep die levens redt en volgens hem vaker kan worden aangeboden. “Ondanks dure behandelingen als chemotherapie en complexe chirurgie bedraagt de gemiddelde vijfjaarsoverleving van vrouwen met eierstokkanker in een gevorderd stadium slechts 30%. Het is een zeer dodelijke vorm van kanker”, zegt Piek. “OS staat inmiddels in de gynaecologische richtlijnen, maar de implementatiegraad kan nog veel hoger. Daarnaast werken wij aan implementatie van OS door chirurgen.”

Oorzaak in eileiders

Elk jaar krijgen 1.200 vrouwen in Nederland de diagnose ‘eierstokkanker’. Dat de oorzaak daarvan vaak in de eileiders ligt, ontdekte Piek tijdens zijn promotieonderzoek. Samen met Paul van Diest, hoogleraar pathologie, onderzocht hij de profylactisch verwijderde eierstokken en eileiders van vrouwen met een hoog risico op eierstokkanker door een genmutatie. “Tot onze grote verbazing zagen we niet in de eierstokken, maar in de eileiders het voorloperstadium van kanker. Wij hebben toen als eersten in de wereld de hypothese neergelegd dat eierstokkanker primair in de eileiders ontstaat. Aanvankelijk werd hierop sceptisch gereageerd, tot andere onderzoekers dezelfde resultaten vonden. Zo ontstond langzaam maar zeker een paradigmaverschuiving die leidde tot onderzoek naar de werkzaamheid van OS.

Effectieve ingreep

Canadese gynaecologen behoorden tot de eersten die overstag gingen. Zij begonnen met OS bij vrouwen die niet in de hoogrisicopopulatie vallen; deze vrouwen hebben een risico op eierstokkanker van ongeveer 1,3%. De eileiders werden weggenomen tijdens bijvoorbeeld een galblaasoperatie, sterilisatie, baarmoederverwijdering of maagverkleining. Piek: “Een recente Canadese prospectieve studie onder ongeveer 30.000 vrouwen laat zien dat kanker die uit de eileider ontstaat, inderdaad niet terug te vinden is bij vrouwen bij wie de eileiders zijn verwijderd.¹” Daarnaast toonden twee grote retrospectieve studies uit Zweden en Noorwegen aan dat vrouwen bij wie de eileiders zijn verwijderd, bijvoorbeeld vanwege een ontsteking, een veel lager risico op eierstokkanker hebben.²

STOPOVCA-studies

Piek voerde zelf de STOPOVCA-studies (STop OVarian Cancer) uit. Samen met gynaecologisch oncoloog Joanne de Hullu en hoogleraar Rosella Hermens van het Radboudumc werd in STOPOVCA 1.0 onderzocht hoe vaak OS in Nederland uitgevoerd wordt. In 2017 lag dat rond de 25%. “Vervolgens hebben wij met KWF-subsidie een implementatieproject opgezet”, vertelt hij. “We ontwikkelden onder meer een website met een keuzehulp voor vrouwen. In Zuidoost Nederland steeg het percentage OS naar 60%, maar we streven naar een nog hogere implementatiegraad. Het helpt enorm dat OS nu een module heeft in de Nederlandse richtlijnen voor gynaecologen.”

STOPOVCA 2.0 wordt gesubsidieerd door de Maarten van der Weijden Foundation. “Hierin onderzoeken wij wat de barrières en facilitators zijn bij implementatie van OS gedurende chirurgische ingrepen. Het verwijderen van eileiders is geen rocket science en voor chirurgen goed aan te leren. We hebben nu afgesproken dat een gynaecoloog twee keer meedoet met een chirurg die voor het eerst een OS uitvoert.”

“De gemiddelde gynaecoloog of chirurg heeft geen tijd om patiënten goed te informeren over OS”

Tijd in de spreekkamer

Piek begrijpt dat de implementatiegraad onder andere stagneert door een gebrek aan tijd in de spreekkamer. “Als je iemand goed wilt informeren over OS ben je zo tien minuten verder. Daar heeft de gemiddelde gynaecoloog of chirurg geen tijd voor. Daarom hebben we een voorlichtingssite gemaakt waar vrouwen kort en bondig uitleg krijgen en een keuzehulp kunnen invullen. De uitkomst is uit te printen op een A4-tje, dat je kan meenemen naar je arts.”

Risico’s

Onderzoeken tonen aan dat complicatierisico’s, zoals nabloedingen en infecties, door OS niet toenemen. De extra operatietijd van ongeveer tien minuten is te overzien. Het enige waar nog discussie over is, is een mogelijk iets vervroegde overgang wanneer de doorbloeding van de eierstok door de ingreep iets afneemt. “Promovenda Laura van Lieshout heeft dit uitgezocht en áls er al sprake is van een vervroegde menopauze, gaat het om maximaal twee jaar. Andere studies laten zien dat vrouwen na een OS niet vaker naar de huisarts gaan vanwege overgangsklachten. Wij doen hier ook onderzoek naar in de STOPOVCA-Young-studie, een prospectieve cohortstudie onder vrouwen die een OS hebben ondergaan.”

“Als je weet wat de behandeling van eierstokkanker kost, is een OS laaghangend fruit”

Laaghangend fruit

Eierstokkanker wordt ook wel de ‘silent ladykiller’ genoemd. Wanneer vrouwen met pijn naar de huisarts gaan is het vaak al vergevorderd. “Ongeveer 70% van alle eierstokkankers ontstaat in de eileiders. Eén op de honderd vrouwen ontwikkelt door de eileider geïnduceerde eierstokkanker. Als je weet wat de behandeling van eierstokkanker kost, en wat voor emoties het met zich meebrengt, is een OS laaghangend fruit”, besluit Piek. “Ik voorzie voorlopig nog geen grote doorbraken in de behandeling van eierstokkanker. Daarom blijf ik OS bij gynaecologen en chirurgen graag onder de aandacht brengen.”

Referenties:

1. Hanley GE, Pearce CL, et al. Outcomes From Opportunistic Salpingectomy for Ovarian Cancer Prevention. JAMA Netw Open. 2022 Feb 1;5(2):e2147343.
2. Henrik Falconer, Li Yin, Henrik Grönberg, Daniel Altman. Ovarian Cancer Risk After Salpingectomy: A Nationwide Population-Based Study. JNCI.2015 Feb 107; 2.
3. Hanley GE, McAlpine JN, et al. Opportunistic salpingectomy for ovarian cancer prevention. Gynecol Oncol Res Pract. 2015 Sep 17;2:5.

Lees meer over: