DOQ

Fibromyalgie zit tussen de oren: het gesensi­tiseerde brein

Fibromyalgie is een slecht begrepen en amper te behandelen aandoening. Psycholoog Rinie Geenen (Universiteit Utrecht) schetste onlangs met een internationale groep reumatologen en psychologen een hypothetisch verklaringsmodel voor fibromyalgie, FITSS geheten. Dit moet het onderzoek naar mogelijke behandelingen van fibromyalgie een nieuwe impuls geven.

“Het lastige van fibromyalgie is dat patiënten duidelijke symptomen ervaren, zoals pijn, stijfheid, krachtverlies maar ook slaapproblemen en stemmingsklachten, zonder dat hiervoor een precieze pathofysiologische oorzaak is aan te wijzen. Patiënten worden vaak wel doorverwezen naar een reumatoloog, soms naar een neuroloog, maar die kunnen niet meer doen dan uitsluiten dat er sprake is van andere aandoeningen”, schetst Rinie Geenen de status quo.

(Foto: Roos Koole Fotografie)

“Aan fibromyalgie kleeft het etiket dat het tussen de oren zit. Dat is tot op zekere hoogte ook zo.”

Psycholoog prof. dr. Rinie Geenen

Aanwijsbare oorzaak

Het gevolg van het ontbreken van een aanwijsbare lichamelijke oorzaak is dat aan fibromyalgie het etiket kleeft dat het ‘tussen de oren zit.’ “Dat is tot op zekere hoogte ook zo,” stelt Geenen. “Tussen je oren zit je brein, een orgaan dat een actieve rol speelt in het registreren en ervaren van pijn, vermoeidheid, enzovoort. Het verklaringsmodel dat we nu hebben opgesteld probeert een brug te slaan tussen de biomedische en de psychosociale benadering van fibromyalgie. Het gaat ervan uit dat er bij fibromyalgie sprake is van een ‘gesensitiseerd brein’. Een brein waarin de balans verstoord is tussen de systemen die zich bezighouden met het ervaren van gevaar en bedreiging en de systemen die betrokken zijn bij het ervaren van een veilig gevoel.”

Vertekende perceptie

Daarmee borduurt het verklaringsmodel – Fibromyalgia: Imbalance of Threat and Soothing Systems (FITSS) geheten – voort op een model ontwikkeld door de Britse psycholoog Paul Gilbert. “Dit model stelt dat in een gezond persoon het brein in staat is zowel signalen die duiden op bedreiging als signalen die duiden op veiligheid goed op waarde te schatten waardoor het lichaam adequaat zal reageren op de diverse signalen. Wij stellen nu dat bij mensen met fibromyalgie de hersenssystemen die bedreiging opmerken te actief zijn en/of de hersensystemen die een gevoel van veiligheid creëren verminderd actief zijn. Deze onbalans resulteert in een vertekende perceptie van de werkelijkheid, namelijk een constant gevoel van bedreiging. Dit constante gevoeg van bedreiging uit zich vervolgens in de symptomen van fibromyalgie, zoals pijn en vermoeidheid.”

“Het verklaringsmodel probeert een brug te slaan tussen de biomedische en de psychosociale benadering van fibromyalgie”

Negatieve ervaringen

De vraag is vervolgens hoe die disbalans tussen verschillende systemen in dit gesensitiseerde brein, kan ontstaan. Geenen: “Uit de wetenschappelijke literatuur komt naar voren dat veel mensen met fibromyalgie het meemaken van bedreigende ervaringen rapporteren. Zowel negatieve lichamelijke ervaringen zoals een operatie, een ongeluk, een ontstekingsziekte als reumatoïde artritis, als negatieve psychische ervaringen. Soms al vroeg in hun leven. Ook gevoelens van discriminatie, eenzaamheid, ontevredenheid en zich niet begrepen voelen, komen in verhoogde mate voor. Waarbij ik moet benadrukken dat de patiëntenpopulatie zeer divers is. Wij stellen dat deze signalen, samen met mogelijk een genetische predispositie, op den duur leiden tot structurele veranderingen in het brein. Zo zijn veranderingen in de aanmaak van neurotransmitters waargenomen, als ook veranderde functionele connectiviteit tussen hersendelen. Dit alles kan resulteren in onder andere een verhoogde pijnperceptie, verhoogde angstbeleving, depressieve gevoelens en neiging tot catastroferen. Kortom symptomen die vaak voorkomen bij fibromyalgie.”

“Veel mensen met fibromyalgie rapporteren het meemaken van bedreigende ervaringen”

Nieuwe behandelingen

Het FITSS-model zal niet meteen leiden tot nieuwe, succesvolle behandelingen voor fibromyalgie, beaamt Geenen. “Wij hebben het model opgesteld om de biomedische en psychologische kijk op fibromyalgie met elkaar te verbinden en verder wetenschappelijk onderzoek naar de aandoening een nieuwe impuls te geven. Zo kennen we bijvoorbeeld wel de hersensystemen die betrokken zijn bij het verwerken van bedreiging vrij goed, maar is nog weinig bekend over wat precies de ‘kalmerende’ systemen zijn en hoe die eventueel te beïnvloeden zijn. Het model biedt wel handvatten voor behandeling zoals het verminderen van de ervaren bedreigingen door bijvoorbeeld EMDR of angstexposure therapie. Of juist het versterken van de ervaren veiligheid door mindfulness of compassietraining. Nieuwe behandelopties voor fibromyalgie zijn zeer welkom: momenteel beperken deze zich tot het advies meer te bewegen, positieve emoties na te streven en eventueel het gebruik van pijnstillers en antidepressiva.”

Referentie: Pinto AM, Geenen R, Wager TD, et al. Emotion regulation and the salience network: a hypothetical integrative model of fibromyalgia. Nat. Rev. Reumatol 2023; 19: 44-60

Lees meer over:


Voor u geselecteerde artikelen

Casus: jonge patiënt met heftige oorpijn

De 9-jarige patiënt voor u heeft de hele nacht heftige oorpijn gehad rechts. Zijn gehoor is beiderzijds goed en hij heeft geen koorts. Hij is een weinig snotterig. Wat is uw diagnose?

In Search of Stories brengt levens­verhalen tot leven

Het onderzoeksproject ‘In Search of Stories’, geleid door oncoloog Hanneke van Laarhoven, brengt verhalen van ongeneeslijk zieke patiënten tot leven. “De analyse van deze verhalen biedt inzichten die met traditionele methoden vaak over het hoofd worden gezien.”

‘Het preferentiebeleid gaat binnen nu en vier jaar op de schop’

Het preferentiebeleid is volledig doorgeslagen en moet hoognodig op de schop, vindt Aad de Groot, directeur van Zorgverzekeraar DSW. “Het is lastig te berekenen, maar we vermoeden wel dat door de lage prijzen juist andere kosten kunnen toenemen.”

‘Dokters voelen zelf de paradox van samen beslissen in de spreek­kamer’

Samen beslissen kan patiënten tijdelijk veel stress en onzekerheid bezorgen, blijkt uit onderzoek van Inge Henselmans. “Wij staan helemaal achter de beweging van samen beslissen, maar vonden dat er ook oog moest zijn voor de negatieve aspecten ervan.”

‘Het ziekenhuis kan ook zonder lachgas’

Nicolaas Sperna Weiland geeft inzicht in de duurzaamheid van lachgas. “Ik denk persoonlijk dat er ook andere pijnstilling voorhanden is om kortdurend comfort te geven. Vaak met betere pijnstillende effecten en minder nadelige milieueffecten.”

Stop met jezelf onder­mijnen: vijf stappen tegen het imposter syndroom

Bang om door de mand te vallen, prestatiegericht, conflictvermijdend? Veel jonge artsen hebben last van het imposter syndroom. Moniek de Boer geeft praktische tips. “Het ontwikkelen van een gezonde werk-privé balans en het accepteren van kwetsbaarheid is cruciaal.”

Casus: patiënt met huidkleurige papel op de rug

Een 54-jarige vrouw meldt zich bij de huisarts met een huidkleurige papel op de rug. Mevrouw heeft in haar voorgeschiedenis een basaalcelcarcinoom (BCC) gehad van het gelaat. In haar familie komt geen huidkanker voor. Wat is uw diagnose?

Waarom moet ik als arts aandacht hebben voor lhbtiq+?

Zichtbaarheid en veiligheid zijn belangrijk bij het omgaan met lhbtiq+-ers in de zorg, pleit longarts Karin Pool. Ze geeft praktische tips voor zorgverleners en zorginstellingen. “Met kleine aanpassingen, bijvoorbeeld in taalgebruik, maak je al een groot verschil.”

De overgang: hormoon­therapie helpt, maar is geen wonder­middel

Gynaecoloog Dorenda van Dijken promoot hormoontherapie bij overgangsklachten, maar noemt het geen wondermiddel voor de gezondheid op langere termijn. “We kunnen als artsen zeggen dat je de overgang moet omarmen, maar ik vind dat elke vrouw dat zelf bepaalt.”

Casus: man met opgezette en verkleurde gewrichten en zwelling linkeroor

Een 52-jarige man klaagt over pijnlijke en stijve handen. De gewrichten van beide handen en vingers zijn opgezet en blauw-paars verkleurd. Verder heeft hij klachten van moeheid en malaise. Hij heeft geen koorts. Wat is uw diagnose?


0
Laat een reactie achterx