Hoe je medische misinformatie als zorgverlener kunt aanpakken

Waarom geloven mensen dat zonnebrandcrème gevaarlijk is, of wantrouwen ze bewezen interventies zoals vaccins? Gedragspsycholoog Tom van Bommel onderzoekt de mechanismen achter overtuigingen en keuzes. Wat hij in de marketingwereld leerde, blijkt ook verrassend toepasbaar op het medische domein: “Goede én foute informatie maken gebruik van precies dezelfde trucjes in ons brein.”

Van Bommel is medeoprichter van Unravel Behavior, een bureau dat consumentengedrag onderzoekt met technieken als eyetracking en onbewuste responsmetingen. “Ik kom niet uit de medische wereld,” zegt hij, “maar ik zie dezelfde principes terugkomen. Of je nu een product kiest of een gezondheidsclaim gelooft, je brein werkt grotendeels op automatische piloot.”

Systeem 1-denken

Met ‘automatische piloot’ bedoelt Van Bommel systeem 1-denken: snel, intuïtief en gevoelig voor emotie en herhaling. “Effectieve misinformatie speelt daar perfect op in,” zegt hij. “Het is vaak negatief geformuleerd, simpel, herhaald, en komt soms van een bron met autoriteit, zoals een influencer of iemand in een witte jas.”

Een klassiek voorbeeld is het verband dat mensen zelf leggen tussen een handeling en een verbetering. “Stel iemand heeft eczeem, smeert er olijfolie op, en het wordt beter. Dan wordt al snel een causale relatie verondersteld, ook al is er geen bewijs. Ons brein zoekt bevestiging van wat we willen geloven, niet tegenspraak.”

“Zonder concessies te doen aan medische integriteit kun je wél eigenaarschap geven”

Kwetsbaarheid en controle

Volgens Van Bommel is die neiging sterker naarmate mensen zich kwetsbaarder voelen. “Patiënten willen grip. Als je ziek bent, zoek je naar zekerheid. Misinformatie biedt die zekerheid vaak in de vorm van een eenvoudige oplossing, iets wat bijvoorbeeld al in je keukenkastje staat. Dat is verleidelijker dan een genuanceerd, medisch verhaal.”

Die zoektocht naar controle is volgens hem de sleutel. “Als zorgverlener kun je daar iets mee. Zonder concessies te doen aan medische integriteit kun je wél eigenaarschap geven. Vraag bijvoorbeeld naar de voorkeur van de patiënt bij twee behandelopties. Zo voelen mensen zich gehoord en zijn ze minder geneigd om hun heil elders te zoeken.”

Waarom corrigeren vaak averechts werkt

Wie als arts direct zegt dat iets ‘niet klopt’, bereikt vaak het tegenovergestelde. “Dat triggert weerstand. De patiënt voelt zich aangevallen of dom. Veel effectiever is de zogenoemde ‘mythe-sandwich’: begin met de juiste informatie, benoem daarna de misvatting, en eindig opnieuw met de juiste informatie. Zo voorkom je dat de mythe blijft hangen.”

De technieken waarmee misinformatie zich verspreidt, zoals herhaling, eenvoudige taal, beelden en rijm, kunnen volgens Van Bommel óók ten goede worden ingezet. “Zorgprofessionals aarzelen vaak om zulke ‘marketingmiddelen’ te gebruiken, maar het werkt wél. Een goed gekozen foto of duidelijke herhaling van een boodschap maakt het verschil.”

“Je hoeft informatie niet direct te ontkrachten, als je maar even het kritische denken aanzet”

Kritische knop

Ook buiten de spreekkamer ziet Van Bommel kansen. Op sociale media werd bijvoorbeeld geëxperimenteerd met het stellen van een simpele vraag: Hoe waar denk je dat dit is? Gebruikers die zo’n vraag kregen, gingen daarna minder misinformatie delen. “Je hoeft informatie niet direct te ontkrachten, als je maar het kritische denken even aanzet.”

De kracht van context

Opvallend is dat hoger opgeleide patiënten soms gevoeliger zijn voor misinformatie. “Zij zijn gewend bronnen te raadplegen, maar missen soms de medische context om die goed te interpreteren”, zegt Van Bommel. “Ze komen dan met peer-reviewed artikelen aan, maar trekken er verkeerde conclusies uit.”

Hij pleit daarom voor open gesprekken waarin zorgverleners de bron van de twijfel serieus nemen, maar ook kunnen uitleggen waarom die bron niet altijd het hele verhaal vertelt. “Dat vraagt tijd en tact, maar het voorkomt dat patiënten zich verder ingraven.”

Volgens VanBommel is het goed om de twijfels serieus te nemen. “Als je snapt waar het gedrag vandaan komt – angst, onzekerheid, behoefte aan controle – kun je als zorgverlener met meer effect reageren. Stel vragen, bied controle waar het kan, en gebruik gerust de taal van het brein.”

Lees meer over: