‘Iedereen heeft recht op zorg’

Onbekend zijn met de wet- en regelgeving, angst voor te veel administratieve rompslomp, bang dat je je schuldig maakt aan een strafbaar feit, er zijn veel redenen waarom huisartsen en ziekenhuizen ongedocumenteerden niet in zorg nemen. En dat terwijl er meer kan dan je denkt, stellen Amarylle van Doorn en Daan Frehe, ANIOS’en in respectievelijk OLVG en huisartsenpraktijk Gezondheidscentrum Oostpoort, beide in Amsterdam. Ze maakten er onderwijs over voor geneeskundestudenten.

Ze kennen voorbeelden genoeg. De Nederlandse man die door jaren verblijf in het buitenland zijn staatsburgerschap is kwijtgeraakt, en vervolgens door huisartsenpraktijken geweigerd wordt, de Oekraïense vluchteling die aanvankelijk geen zorg krijgt omdat niemand in het ziekenhuis de wet- en regelgeving kent, de uitgeprocedeerde asielzoeker die geen zorg durft te vragen uit angst het land uitgezet te worden. De lijst is lang. En wordt alleen maar langer, stelt Amarylle van Doorn. Want het aantal ongedocumenteerden, ofwel mensen zonder verblijfsvergunning, neemt de laatste jaren toe in Nederland: vluchtelingen, uitgeprocedeerde asielzoekers, arbeidsmigranten zonder geldige verblijfsvergunning. Naar schatting van het WODC en de Johannes Wier Stichting verblijven tussen de 30.000 en 150.000 ongedocumenteerde personen in Nederland, al zijn de precieze aantallen moeilijk te meten.

Ongewenst zwanger

De Koppelingswet uit 1998 omschrijft op welke zorg ongedocumenteerden aanspraak kunnen maken. Daarbij draait het vooral om het begrip medisch-noodzakelijke zorg, stelt Van Doorn. “Dat is een lastig begrip, waar artsen, ziekenhuizen en politici verschillende interpretaties aan geven. Die onduidelijkheid brengt veel conflict en onzekerheid met zich mee. Als je kijkt naar de klinische praktijk, zie je dat vooral anticonceptie, abortus, maar bijvoorbeeld ook mondzorg daar niet toe gerekend wordt. Een vrouwelijke vluchteling die door verkrachting en seksueel geweld ongewenst zwanger is geraakt, zal haar abortus zelf moeten betalen.”

In de praktijk komt het er veelal op neer dat deze groep alleen acute, niet-uitstelbare zorg krijgt, vult Daan Frehe aan. “Veel van deze acute zorg is echter het gevolg van complicaties van eerdere, niet-behandelde medische problemen. Een verwaarloosde blaasontsteking kan leiden tot een nierbekkenontsteking of zelfs bloedvergiftiging, sepsis. Een opname voor sepsis kost echter tienduizenden euro’s, een antibioticakuur voor een blaasontsteking slechts twee tientjes. Kiezen voor acute, niet-uitstelbare zorg betekent dus: onnodig hoge zorgkosten. Onze samenleving vindt preventie belangrijk, maar niet voor deze doelgroep.”

Buiten de deur houden

Klopt, we zien een opeenstapeling van problemen, vult Van Doorn aan. “60 tot 70% van deze groep heeft een matige tot slechte gezondheid. Ze hebben bijvoorbeeld meer risico op infectieziekten, geslachtsziekten – ze kunnen veelal niet terecht bij SOA-poli’s – of zijn niet gevaccineerd. Als je daar niet tijdig iets aan doet, heeft dat nadelige consequenties voor de gehele samenleving.”

Niet-weten hoe je deze mensen kunt helpen, angst dat door jouw gemaakte zorgkosten niet worden vergoed, bang zelfs dat je je schuldig maakt aan een strafbaar feit als je deze patiënten zorg verleent, dat kan allemaal leiden tot terughoudendheid bij artsen en andere zorgverleners. Van Doorn: “De meest veilige route is dan: deze mensen buiten de deur houden, geen zorg verlenen. Dat zien we ook vaak gebeuren.”

Financiering

Die afwerende houding staat haaks op de medische verantwoordelijkheid van iedere arts. “Volgens de Eed van Hippocrates behoren we zonder onderscheid des persoons zorg te verlenen aan eenieder die dat nodig heeft. Dat is ook de kernboodschap van Artikel 1 van onze KNMG-Gedragscode.”

Daar komt bij dat er meer kan dan dokters denken, vervolgt Frehe. “Het CAK, een uitvoeringsinstantie van de overheid, financiert zorgaanbieders voor oninbare zorg aan ongedocumenteerden. Huisartsen kunnen tot 80% vergoed krijgen, ziekenhuizen en apotheken tot 100%, mits zij een contract hebben met het CAK. ” Daar gaat het vaak mis, veel zorgaanbieders weten die juiste wegen tot het CAK niet.” Bij de huisarts moet je hier bijvoorbeeld een formulier voor invullen, dat voelt voor vele als extra en onbekend werk.

Educatie is de sleutel

Het kennistekort over wet- en regelgeving was voor Van Doorn en Frehe reden om hierover een onderwijscurriculum te schrijven voor geneeskundestudenten. Van Doorn: “Deze kennis zit meestal niet in het opleidingscurriculum van de geneeskundeopleidingen, dus er is een kennislacune.” Van Doorn en Frehe verzorgden inmiddels twee pilotlessen voor geneeskundestudenten van het Amsterdam UMC, locatie VUmc. Van Doorn: “Voor hen waren deze lessen een eyeopener. Zo van: ‘Oh, er kan veel meer dan we dachten.’”

Van Doorn en Frehe hopen hun lessen te kunnen inbedden in het reguliere geneeskundeonderwijs van het Amsterdam UMC. Van Doorn: “Educatie is de sleutel. Hoe beter we de regels kennen, hoe meer we ons hierin verdiepen, hoe minder terughoudend we hoeven te zijn in onze zorgverlening aan ongedocumenteerden. Dat betekent: betere zorg voor hen, en lagere zorgkosten en minder gezondheidsrisico’s voor de samenleving. En de dokter doet waarvoor hij is opgeleid: zorg verlenen. Want iedereen heeft recht op zorg.”

Lees meer over: