‘Er is een trend naar meer visuele informatie’

Pictogrammen kunnen helpen om geneesmiddelengebruik beter te begrijpen. Daarom startte het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) het project ‘Samen naar Duidelijke Medicijnpictogrammen’. In samenwerking met zestien andere partijen, waaronder apothekersorganisatie KNMP, ontstond een serie van ruim vijftig pictogrammen bedoeld voor landelijk uniform gebruik. Apotheker Yara Mangindaan van het CBG en Nike Everaarts-de Gruyter, apotheker bij de KNMP, lichten het project graag toe.

Patiënten kunnen soms heel eigen opvattingen hebben over hoe je een geneesmiddel gebruikt, weet Mangindaan, die werkt als apotheker Patiënteninformatie bij het CBG en het project coördineerde. “Voor ons als apothekers is de juiste toedieningsroute van een geneesmiddel gesneden koek, maar voor patiënten blijkt dit niet altijd vanzelfsprekend te zijn. Zo hoorde ik van een apotheker een verhaal over een patiënt die vaginale ovules oraal had ingenomen. Goed gebruik van geneesmiddelen is cruciaal voor de werking. Pictogrammen kunnen hieraan bijdragen.” Everaarts-de Gruyter maakt dit concreet: “Een auto met een rood kruis erbij betekent dat je niet mag autorijden als je dit medicijn gebruikt.”  

Wildgroei

In het afgelopen decennium zijn er verschillende projecten opgetuigd om patiëntenvoorlichting te verbeteren met pictogrammen. “Zo is de KNMP in 2016 gestart met de ontwikkeling van pictogrammen over medicijngebruik”, vertelt Everaarts-de Gruyter. Tegelijkertijd waren het CBG en ook andere partijen, zoals KIJKsluiter – een platform met ruim 10.000 medicijnvideo’s – bezig met de ontwikkeling van eigen pictogrammen of ze hadden deze al. Door de diverse initiatieven dreigde er een wildgroei aan pictogrammen te komen. “Voor patiënten is het verwarrend als de ene partij andere pictogrammen gebruikt dan de andere. Je kunt het vergelijken met verkeersborden: die zijn ook overal in het land hetzelfde en iedereen leert wat ze betekenen. Daarom zijn we gaan samenwerken met het CBG en nog vijftien andere partijen om een uniforme set pictogrammen te ontwikkelen”, vertelt Everaarts-de Gruyter.

Samenwerkingsovereenkomst

Het CBG nam het voortouw om te komen tot een set van in eerste instantie ruim vijftig pictogrammen, waar alle deelnemende partijen (zie kader) achterstaan, zegt Mangindaan. “In 2021 startten we met een verkenning over hoe iedereen hier tegen aankeek. We kwamen tot een samenwerkingsovereenkomst waarvan de aftrap in 2023 plaatsvond. Iedereen kon zijn zegje doen en zijn inzichten delen.” Everaarts-de Gruyter: “Aan het begin leek het ons best een uitdaging om alle neuzen dezelfde richting op te krijgen, maar dat is – uiteraard na soms de nodige discussies – erg goed gelukt. Daar zijn we blij mee.”

Onderbouwing

De begrijpelijkheid van de medicijnpictogrammen werd getest in een groep laaggeletterden via Pharos en bij het doorsnee publiek in verschillende apotheken en drogisterijen. Er waren diverse ontwerp- en testronden nodig om tot het gewenste resultaat te komen. Mangindaan: “We willen niet alleen laaggeletterde patiënten hiermee een dienst bewijzen, maar iedereen, zeker omdat er in de maatschappij een trend is naar meer visuele informatie. Pictogrammen zijn bedoeld als aanvulling op de geneesmiddelteksten in bijvoorbeeld bijsluiters. Pictogrammen kunnen prikkelen om de bijbehorende tekst te lezen of ze zorgen ervoor dat patiënten snel de informatie kunnen vinden die ze zoeken in de vaak lange bijsluiterteksten. De onderbouwing voor het gebruik van medicijnpictogrammen berust goeddeels op promotieonderzoek dat Mara van Beusekom, werkzaam bij Pharos, hiernaar heeft gedaan.”¹

Geen verplichting

De komst van ruim vijftig medicijnpictogrammen die brede goedkeuring hebben gekregen van (patiënten)organisaties en zorgverleners, roept de vraag op in hoeverre deze een verplichtend karakter gaan krijgen. Worden bijvoorbeeld fabrikanten verplicht pictogrammen in hun geneesmiddelbijsluiters te gaan gebruiken? “Fabrikanten mogen dat doen, maar er is nog geen verplichting voor”, zegt Mangindaan. “We streven allereerst naar meer draagvlak op Europees niveau, ook omdat veel geneesmiddelen Europabreed zijn geregistreerd. Veel andere Europese landen zijn met het gebruik van pictogrammen nog niet zover als Nederland. Via het Europees Geneesmiddelenbureau proberen we dan ook om andere lidstaten hiervoor warm te krijgen.” In ieder geval hebben apothekers in Nederland al interesse om de pictogrammen te gaan gebruiken, zo concludeert Everaarts-de Gruyter uit de reacties die ze uit het apothekersveld kreeg. “We willen de pictogrammen gaan gebruiken op Apotheek.nl, de publiekswebsite van de KNMP, ter vervanging van onze huidige eigen pictogrammen.”  

“Aan het gebruik van de pictogrammen zijn voorwaarden verbonden”

Voorwaarden

De pictogrammen staan voor iedereen die ze wil gebruiken ter beschikking, zegt Mangindaan. “Ze zijn te vinden op een vaste plek op de website van het CBG. Aan het gebruik ervan zijn wel voorwaarden verbonden, die zijn ook te vinden op de website. Zo dienen de pictogrammen niet zonder tekst te worden gebruikt, omdat de context altijd helder moet zijn.” Everaarts-de Gruyter: “Ook moet de oorspronkelijke kleurstelling worden aangehouden. Eenduidig gebruik is belangrijk.” We hebben de ambitie om in de toekomst het aantal pictogrammen te gaan uitbreiden, zegt Mangindaan tot slot. “Er zijn nog veel meer gebruiksinstructies te bedenken waarbij pictogrammen ondersteunend kunnen zijn. Verder gaan we de implementatie van pictogrammen door fabrikanten begeleiden.”

In het samenwerkingsverband ‘Samen naar duidelijke medicijnpictogrammen’ participeren in totaal 17 partijen: het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), Patiëntenfederatie Nederland, Stichting KIJKsluiter, Stichting Health Base, het Nivel, Biosimilars en generieke geneesmiddelenindustrie Nederland (BOGIN), Centraal Bureau Drogisterijbedrijven (CBD), Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen (VIG), Pharmi, Neprofarm, The MedGuide Company, Vereniging Euro Specialités (VES), Pharos, Bijwerkingencentrum Lareb, Vereniging van Jonge Apothekers (VJA) en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

Meer informatie? Medicijnpictogrammen, Cbg-meb.

Referentie:
1. Van Beusekom MM. Pharmaceutical pictograms for low-literate medication users. Leiden: Universiteit Leiden; 2017.

Lees meer over: