Is er een dokter aan boord?

Wat gebeurt er als je in het vliegtuig zit en er wordt ineens omgeroepen of er een dokter aan boord is? Peter Nijhof is naast huisarts ook luchtvaartgeneeskundige bij KLM Health Services. Tijd om hem te vragen wat er mogelijk is bij een medisch noodgeval aan boord van een vliegtuig.

Stel, je bent net aan boord gestapt van een vlucht van Amsterdam naar New York. Iedereen heeft zijn koffer in de bagagerekken gepropt en het vliegtuig maakt zich klaar voor vertrek. Nog geen kwartier nadat de wielen van het luchtvaartuig zijn losgekomen van de grond hoor je de gezagvoerder door de luidsprekers: “Is er een dokter aan boord?”

De nodige beperkingen

Op zo’n moment giert de adrenaline ongetwijfeld door je lijf. Ook voor medisch geschoold persoon is zo’n moment, hoog in de lucht, spannend. “Gelukkig kun je aan boord van een vliegtuig ook veel, al heb je de nodige beperkingen”, vertelt Peter Nijhof. Nijhof is sinds 1995 huisarts en in 2007 bij KLM Health Services terechtgekomen. Sindsdien is hij een aantal dagen per week werkzaam bij Airport Medical Services op Schiphol.

“Je zit met een beperkte ruimte, er is mogelijk een taalbarrière en je hebt niet alle medicatie tot je beschikking, laat staan bloedonderzoek. Daarnaast maken pratende mensen en de motoren van het vliegtuig de omgeving rumoerig, wat het gebruik van een stethoscoop lastig maakt. Om uit te vinden wat de patiënt nodig heeft, zul je af moeten gaan op de vitale functies en op de reactie op medicijnen”, legt Nijhof uit.

Materialen aan boord

Als iemand hulp nodig heeft in het vliegtuig zal het cabinepersoneel eerst kijken of ze het probleem zelf kunnen oplossen. “In een vliegtuig is altijd een medische kit aanwezig met onder andere een AED, zuurstof, medicatie en EHBO materialen. Op korte vluchten is de verplichte medische kit minder uitgebreid dan op de lange. Ook zijn er verschillen tussen luchtvaartmaatschappijen als het gaat om welke medische materialen en apparatuur er aan boord is”, vertelt Nijhof.

“Het cabinepersoneel is erop getraind eerste hulp te verlenen met de aanwezige materialen. Er is bovendien allerlei medicatie aan boord, wat directe zorg mogelijk maakt. Medicijnen mogen worden toegediend na overleg met de AMS. Injecties mogen alleen door eventueel aanwezige medisch geschoolde mensen worden gezet, die daarvoor bevoegd zijn”, zegt Nijhof.

“In 80% van de gevallen is er een medisch geschoold persoon aan boord”

Altijd een dokter aan boord?

“Er is niet altijd een dokter aan boord, maar wel heel vaak. Onderzoek van Lufthansa toont aan dat er in 80% van de gevallen een medisch geschoold persoon aan boord is. Dat kan ook een verpleegkundige, tandarts of dierenarts zijn”, legt Nijhof uit. “Zit je, als BIG-geregistreerd arts, aan boord? Dan ben je verplicht om hulp bij acute nood te verlenen. Is er geen dokter in de zaal? Dan kan de gezagvoerder op intercontinentale vluchten contact opnemen met de AMS op de grond.”

Noodlanding

“Is de medische situatie zo slecht dat een noodlanding nodig is voor de veiligheid van de patiënt? Dan zal de gezagvoerder die beslissing nemen. Dat hoef je als medisch geschoold persoon aan boord niet te besluiten, je kunt het hooguit adviseren.” In Europa sta je overal wel binnen een half uur aan de grond. Op intercontinentale vluchten is de noodlanding soms uitdagender, bijvoorbeeld wanneer je boven de grote oceaan vliegt. “Er moet natuurlijk wel medische hulp beschikbaar zijn op de plek waar je naar beneden gaat.”

Ben ik aansprakelijk?

“Vaak maken mensen zich zorgen over de aansprakelijkheid bij een medisch probleem in de lucht en in principe ben je ook zelf verantwoordelijk voor wat je doet”, legt Nijhof uit. “Maar zolang je handelingen doet die in jouw beroepsgroep gebruikelijk zijn en je naar eer en geweten handelt, word je hiervoor meestal niet aansprakelijk gesteld. Communicatie met artsen op de grond vermindert je kans op onbedoelde fouten.”

“Er is een KLM Community of ‘Doctors on Board’ waar je je als gecertificeerd arts kunt aanmelden”

Wat voor situaties kom je tegen?

Alle medische problemen die je op de grond ziet kunnen ook in de lucht voorkomen. “Flauwvallen en maagdarmklachten zoals misselijkheid, braken en diarree komen het meest voor. En in deze tijd, in de winter, zien we nogal eens mensen die met een luchtweginfectie aan boord stappen. Bij oudere, fragielere mensen kan dat problemen geven.”

“Een recent voorval dat ik heb meegemaakt, was een man van boven de 80 met een hoestje aan boord van een vliegtuig van Amsterdam naar Canada. Boven IJsland is hij in de problemen gekomen, omdat zijn toestand verslechterde. In het vliegtuig wordt omgeroepen of er een arts aanwezig is en deze geeft de meetwaarden door aan de AMS op de grond. De man blijkt een saturatie te hebben van 87% en een ademfrequentie van 40 en hoge koorts. De captain heeft daarop in overleg besloten tot een noodlanding over te gaan, zodat deze meneer in IJsland de nodige zorg kon krijgen. Het vliegtuig met de overige passagiers vliegt, met vertraging, door naar de eindbestemming.”

Nascholing

“Bij KLM Health Services geven we een nascholing over medische hulpverlening in de lucht. Deze heb ik een aantal jaar geleden opgezet en is nog steeds onverminderd populair. Je krijgt een kijkje in de keuken van AMS en leert over wat je kunt doen en wat er mogelijk is aan boord van een vliegtuig. Er is een wachtlijst voor, maar je kunt je altijd aanmelden.¹ Je krijgt dan bericht als er nieuwe data bekend zijn.”

“Verder is er een KLM Community of ‘Doctors on Board’² waar je je als gecertificeerd arts kunt aanmelden”, vertelt Nijhof. “Als je hier je gegevens achterlaat, weet het KLM-personeel wanneer jij, als arts, het vliegtuig instapt. Het cabinepersoneel weet zo gemakkelijker en sneller medische hulp te vinden, waardoor het niet nodig is om een oproep te doen in het vliegtuig. Dit voorkomt onrust onder passagiers.”

Meer informatie?
1. Schrijf je hier in voor de nascholing over medische hulpverlening in de lucht ‘Doctor on board’.
2. Meld je aan bij de KLM Community of ‘Doctors on Board’

Lees meer over: