Klimaatimpact onderzoeken voor een heel zorgpad

Aandacht voor duurzaamheid wordt ook in de medische zorg steeds belangrijker. Promovenda Lisanne Kouwenberg (Amsterdam UMC) onderzoekt de milieu-impact van zorgpaden. “Dat is heel breed maar kan aangrijpingspunten opleveren voor het verlagen van de klimaatimpact.”

De interesse voor duurzaamheid komt voort uit Kouwenbergs ervaring tijdens de coronatijd: “Ik werkte toen als basisarts bij cardiologie en longziekten. Ik zag veel afval en vervuiling vanwege de coronazorg. Zo heb ik misschien wel duizend isolatiejassen gedragen in die tijd. Daar wilde ik iets aan doen omdat ik me ook persoonlijk zorgen maak over de gevolgen van klimaatverandering. Ik doe er nu onderzoek naar en geef er onderwijs over aan geneeskundestudenten. Ook bij hen merk ik veel zorgen.”

Traject eromheen

Het hoofddoel van Kouwenbergs onderzoek is het meten en verbeteren van de milieu-impact van zorgpaden. Zij begon met een literatuuranalyse van bijna 80 artikelen: wat is al bekend over de klimaat-voetafdruk van medische zorg en hoe is dat onderzocht? “Het bleek dat de meeste studies kijken naar één behandeling, bijvoorbeeld een operatie. Maar daar zit een heel traject omheen voor het ziekenhuis en voor de patiënt. Dat gaat van het eerste bezoek aan de huisarts tot en met ziekenhuisopname, nazorg en eventuele heropname. Dat alles wordt in studies vaak niet meegenomen maar draagt wel bij aan de milieu-impact.”

Zorgpad voor myomen

Kouwenberg heeft zich, samen met collega-onderzoeker Eva Cohen, specifiek gericht op het gynaecologische zorgpad voor myomen. Er zijn twee behandelopties vergeleken: verwijdering van de baarmoeder en embolisatie waarbij de bloedtoevoer naar de vleesbomen wordt geremd. Beide behandelingen worden toegepast, waarbij de keuze wordt besproken met de patiënt. “Een operatie is omvangrijker dan een embolisatie. We waren benieuwd naar de milieueffecten ervan. We wilden ook weten hoe de impact van een operatie zich verhoudt tot het hele traject en ook tot embolisatie. Daarnaast hebben we hotspots voor verduurzaming geanalyseerd in beide behandeltrajecten.”

“De impact van embolisatie ligt vooral bij een langere opnameduur”

Kijken naar totaalplaatje

Een van de bevindingen is dat de operatie zelf een veel grotere klimaatimpact heeft dan embolisatie: circa 120 kg CO₂-equivalenten tegenover circa 40 kg per ingreep. Maar gelet op het hele zorgtraject voor beide behandelingen is er uiteindelijk niet veel verschil: respectievelijk circa 215 en circa 185 kg. Kouwenberg: “De impact van embolisatie is dus wel iets lager, maar  patiënten bij wie een embolisatie wordt uitgevoerd hebben in de jaren erna soms toch nog een operatie nodig. Daardoor wordt het totaalplaatje voor embolisatie weer net iets hoger. De impact van embolisatie ligt overigens vooral bij een langere opnameduur die vaak nodig is vanwege een ruggenprik die we in Amsterdam UMC doen voor pijnbestrijding. Als die pijnbestrijding op een andere manier kan, valt de klimaatimpact wellicht lager uit.”

Hotspots

Ook de hotspots blijken per onderdeel van de zorgpaden te verschillen. De impact van de operatie wordt voor een deel verklaard door gebruik van wegwerpartikelen (‘disposables’), zoals afdeklakens en operatiejassen. Ook het energieverbruik voor onder andere apparatuur en luchtcirculatie draagt bij aan de impact. Op de opnameafdeling na de ingreep ligt de impact vooral bij energieverbruik en reisbewegingen van het personeel, van en naar het ziekenhuis. Bij de controles op de poli gaat het vooral om reisbewegingen van de patiënt.

Maatregelen om de klimaatimpact te verlagen verschillen dus per onderdeel van het zorgpad. In het onderzoek wordt ook gekeken naar het effect van zulke maatregelen, bijvoorbeeld als alle medewerkers met het openbaar vervoer zouden reizen of als het ziekenhuis alleen nog groene energie zou gebruiken. Dat blijkt een besparing op te leveren van ongeveer een derde van de totale klimaatimpact.

“De aanbevelingen zullen verschillen voor een opnameafdeling of voor een poli”

Aanbevelingen

Het onderzoek is nog in volle gang, vertelt Kouwenberg. “We willen nog gericht gaan kijken naar disposables, bijvoorbeeld de operatielakens: wat is in het totaalplaatje het verschil met herbruikbare materialen? De meeste studies op dat gebied laten een voordeel zien voor herbruikbare materialen, ook als bijvoorbeeld schoonmaken en steriliseren worden meegerekend.”

Uiteindelijk kan het onderzoek aangrijpingspunten opleveren om de klimaatimpact te verlagen. “De aanbevelingen zullen verschillen voor een opnameafdeling of voor een poli”, legt Kouwenberg uit. “Mensen die ermee aan de slag willen, kunnen ook zelf nagaan wat voor hun ziekenhuis de mogelijkheden zijn. Voor bijvoorbeeld een operatie kan iedereen kritisch nagaan wat daarvoor echt nodig is en niet vooraf alle verpakkingen al openmaken. Dat zit ook in kleine artikelen zoals handschoenen: misschien heb je niet voor elke handeling een nieuw paar handschoenen nodig.”

Het advies voor nu is om je in ieder geval bewust te zijn van deze aspecten. Ook in het keuzegesprek met de patiënt kan de klimaatimpact van een ingreep ter sprake komen. “En als onderzoekers willen we graag onze ervaringen delen met mensen die ook dit soort onderzoek willen gaan doen. Dat leidt hopelijk tot gerichter en efficiënter impactonderzoek naar zorgpaden.”

Lees meer over: