Lage morfinedosis ook geschikt voor COPD-patiënt die nog níet in stervensfase is

Bij COPD-patiënten met ernstige kortademigheid kan morfine worden voorgeschreven in de palliatieve fase. Maar opioïden inzetten als behandeling voor de kortademigheid zelf, wordt nauwelijks gedaan uit onzekerheid over het effect voor de patiënt en angst voor bijwerkingen wat betreft de ademhaling. Onderzoek van dr. Daisy Janssen en promovenda Cindy van den Berg-Verberkt laat zien dat die zorgen niet terecht zijn. Een lage dosis morfine blijkt een positief effect te hebben op de kortademigheid én op de kwaliteit van leven.

Dr. Daisy Janssen, specialist ouderengeneeskunde en kaderarts palliatieve zorg bij het Limburgse longcentrum Ciro, onderzocht eerder hoe artsen aankijken tegen het gebruik van morfine bij de behandeling van kortademigheid bij patiënten met ernstige COPD. Dit werd namelijk weinig toegepast, terwijl het volgens de richtlijnen wel mogelijk is. “Er kwamen een aantal belemmeringen uit, zoals onzekerheid over het effect dat door de patiënt ervaren wordt en angst voor bijwerkingen op het gebied van ademhaling. Dat is de input geweest voor dit onderzoek, de MORDYC-studie, waarbij we wilden kijken naar het effect op de kwaliteit van leven en naar de bijwerkingen op de longen.”

Klinisch relevant

De belangrijkste uitkomst is dat morfine de kwaliteit van leven van mensen met COPD verbetert. Janssen: “Dat hebben wij gemeten met de CAT-score, een geaccepteerde methode om kwaliteit van leven te meten bij mensen met COPD. We zagen dat het niet alleen statistisch verbetert, maar ook klinisch relevant. Alleen bij de patiënten met de meest ernstige kortademigheid vermindert het ook de ernstigste kortademigheid. Wij denken dat mensen die minder snel kortademigheid ervaren, daardoor meer kunnen ondernemen, en daardoor een betere kwaliteit van leven hebben.”

“De angst is dat bij het geven van morfine koolzuur omhoog zou gaan”

Gerust hart

Een andere belangrijke bevinding is dat het gebruik van morfine bij COPD veilig is. “Wij hadden een lage dosering gegeven van 10 milligram, met een vertraagde afgifte”, vertelt ze. “Dat konden patiënten maximaal drie keer per dag gebruiken. We hebben daarbij geen nadelige effecten op de ademhaling gezien. Ik denk dat dat een heel belangrijke bevinding is om met een gerust hart een lage dosering morfinetabletten te kunnen voorschrijven aan deze groep patiënten.”

Lagere kosten

Artsen zijn volgens Janssen vaak terughoudend met morfine bij mensen met COPD, juist omdat die al vaker problemen hebben met hun ademhaling en soms een hoog koolzuur hebben. “De angst is dat bij het geven van morfine koolzuur omhoog zou gaan”, legt Janssen uit. “Maar dat hebben wij dus niet gezien. Het is wel een lage dosering die wij gegeven hebben, een stabiele dosis die maar één keer verhoogd kon worden. In de vier weken dat we dit hebben gegeven aan de patiënten, treedt normaal gesproken geen afhankelijkheidsproblematiek op, dus ook wat dat betreft is dit veilig. Voor mensen aan wie je dit veel langer gaat geven, is het belangrijk om daarop te letten en de dosering heel goed onder controle te houden en laag te houden. We missen nog wel onderzoek dat naar de lange termijn kijkt, ook wat kosteneffectiviteit betreft trouwens. Voor de behandelperiode uit ons onderzoek is de behandeling met morfine in elk geval kosteneffectief. Niet alleen de kosten voor de gezondheidszorg, maar ook de maatschappelijke kosten waren lager in de morfinegroep.”

“Morfine gebruik je niet alleen als een patiënt doodgaat”

Besluitvorming

Het bleek vrij lastig om deelnemers te vinden voor de MORDYC-studie, daarom zijn de onderzoekers interviewstudies gaan doen om te kijken wat mensen tegenhield. Hieruit bleek dat de behandelend arts heel belangrijk is bij de besluitvorming bij het gebruik van morfine voor kortademigheid. “Daarom is het zo belangrijk dat artsen goed geïnformeerd zijn, kennis hebben van relevante studies en de informatie ook over kunnen brengen aan patiënten”, stelt Janssen. “De bevindingen uit ons onderzoek nemen we daarom mee in scholingen voor longartsen, huisartsen en specialisten ouderengeneeskunde. Morfine gebruik je niet alleen als je doodgaat. Dat je die kunt gebruiken bij mensen met COPD met ernstige kortademigheid als je een onzekere prognose hebt, maar nog niet in de stervensfase bent, hebben we met dit onderzoek laten zien.”

“Bij COPD-patiënten met een hoog BMI werkt morfine ook vaker, maar we weten niet precies waarom”

Bij wie werkt het

Ze hoopt dan ook dat longartsen, huisartsen en specialisten ouderengeneeskunde nu zeker een behandeling met morfinetabletten zullen overwegen voor patiënten die optimaal behandeld zijn voor hun longen en desondanks nog ernstige kortademigheidsklachten hebben. “Een proefbehandeling kan veilig gestart worden, waarna goed geëvalueerd en opgevolgd moet worden. Niet alle patiënten zullen een reactie laten zien en uiteraard is het niet verstandig om patiënten hiermee door te behandelen die geen reactie laten zien. Bij wie het precies effect heeft, is niet te voorspellen. We weten alleen dat in elk geval mensen met de meest ernstige kortademigheid hier baat bij hebben. Bij mensen met een hoog BMI werkt het ook vaker, maar we weten niet precies waarom. Daar is meer onderzoek voor nodig. Ik had zelf overigens gehoopt dat we ook zouden zien dat morfine het uithoudingsvermogen zou verbeteren, maar dat hebben we niet gevonden.”

Samenwerking

Naar de bijwerkingen op de ademhaling en kwaliteit van leven was in eerdere onderzoeken rond morfine en COPD nog niet secuur gekeken, meent Janssen, ondanks dat kwaliteit van leven is waar palliatieve zorg om draait. “Dat we deze zaken nu wel konden onderzoeken, komt door de samenwerking van Ciro met het expertisecentrum palliatieve zorg van Maastricht UMC en de Universiteit Maastricht.” Ook is internationale samenwerking gezocht met onder andere Engeland en Australië. “Dat biedt de mogelijkheid om in een nog grotere patiëntengroep analyses te doen.”

Lees meer over: