‘Laten we allemaal één stapje in elkaars domein zetten’

Weinig vrouwen zijn bekend met het verband tussen mentale klachten en hart- en vaatziekten, zo blijkt uit een recente enquête van HeartLife Klinieken. Maar ook zorgverleners moeten kennis hierover beter tot zich laten doordringen, stelt Sandra Kooij, psychiater bij PsyQ en bijzonder hoogleraar ADHD bij volwassenen in het Amsterdam UMC, locatie VUmc. “We kunnen vrouwen beter helpen als we meer gaan samenwerken!”

Uit de enquête – die onder meer via sociale media werd verspreid en uiteindelijk door 3.200 mensen werd ingevuld – bleek dat 56% van de deelnemers, voornamelijk vrouwen, niet bekend zijn met een relatie tussen mentale klachten en hart- en vaatziekten en dat 46% mentale klachten ervaarde. Van de respondenten met de diagnose ADHD bleek een derde hartklachten te hebben of in het verleden te hebben doorgemaakt. 50% gaf aan te lijden aan ernstige slaapproblemen. De overgrote meerderheid – 89% – bleek stress te ervaren. Initiatiefnemer van deze enquête was cardioloog Janneke Wittekoek, oprichter van HeartLife Klinieken, een expertisecentrum voor vrouwspecifieke cardiologische zorg. Zij werkt al enkele jaren samen met Sandra Kooij omdat ze samen ontdekten dat patiënten met hartklachten ook opvallend vaak kampen met ADHD, stress en depressie. Daarbij ontdekten ze ook een link met hormonale stemmingsklachten. Zij wilden weten in hoeverre de relatie tussen mentale klachten en hart- en vaatziekten bekend is bij het grote publiek en welke klachten de patiënten zelf ervaren. Kooij merkt in de praktijk dat ook zorgverleners nog weinig oog hebben voor dit verband.

Bevestiging

De resultaten uit de enquête bevestigen wat Kooij al wist uit de literatuur: mensen met ADHD lijken extra vatbaar voor hartklachten. “Eén derde van de vrouwen met ADHD in de enquête had hartklachten of had die in het verleden doorgemaakt. Stress, roken, overgewicht, verslaving, depressie of angst en een verlaat slaapritme komen bij deze patiënten vaker voor, met een slechte leefstijl en een verhoogd cardiovasculair risico als gevolg. Verder is gebleken dat ADHD, hartklachten en hormonale stemmingswisselingen vaak bij een en dezelfde vrouw voorkomen, met name rond de overgang, en dat zij de psychiater, de cardioloog én de gynaecoloog bezoeken.”

Stress

Blijkt uit de enquête dat de gemiddelde Nederlander al weinig weet van over de relatie tussen hoofd, hart en hormonen – H3 – ook bij zorgverleners moet deze kennis beter doordringen, stelt Kooij. “Veertig jaar geleden stelden cardiologen dat je van stress geen hartinfarct kon krijgen. Punt. Verder onderzoek deden ze niet. Die houding zie je nog steeds, al wordt die gelukkig wel steeds meer achterhaald door onderzoek. Vooral bij vrouwen is stress een belangrijke factor gebleken bij het ontstaan van hartinfarcten.” 

“Vrouwen in de overgang moeten soms zoveel afzien”

Onderzoek

Kooij ontdekte via wetenschappelijk onderzoek dat vrouwen met ADHD gemiddeld twee jaar eerder hartklachten ontwikkelen dan vrouwen zonder ADHD; bij ADHD treedt de overgang mogelijk vroeger in. “Verder is gebleken dat de effectiviteit van ADHD-medicatie samenhangt met de fase van de menstruatiecyclus: in de week voor de menstruatie – als de oestrogeenspiegel daalt – neemt de effectiviteit af, terwijl de ADHD-medicatie in de rest van de maand wel goed werkte. Bij vrouwen zónder ADHD is aangetoond dat daling van de oestrogeenspiegels emotionele en cognitieve functies verstoort.^{2, 3} Bij hen bleek een stimulans – lisdexamfetamine – deze klachten te verbeteren: mogelijk hebben oestrogeen en de werking van stimulantia via dopamine een vergelijkbaar effect op stemming, aandacht en geheugen. In een recent klein onderzoek bij negen vrouwen met ADHD bleek een verhoging van 30-50% van de dagelijkse dosering stimulantia in de week vóór de menstruatie te helpen.⁴ Vervolgonderzoek moet laten zien of dit ook geldt na de bevalling en tijdens de peri-menopauze.”

Overgangsklachten

De combinatie van mentale klachten – zoals stress, depressie en ADHD-symptomen – en hartklachten bij vrouwen vanaf 40 tot 50 jaar oud, wordt in de medische wereld steevast afgedaan als ‘overgangsklachten’. Een doorn in het oog van Kooij. “Vrouwen in de overgang moeten soms zoveel afzien, simpelweg omdat ze niet de juiste behandeling krijgen onder de dooddoener ‘het is de overgang, je moet er mee leren leven’.  Maar stemmingsklachten, pijn- en gewrichtsklachten, osteoporose, opvliegers en mogelijk ook hart- en vaatziekten, zijn vaak te voorkomen en/of te behandelen met hormoonsuppletie. Helaas is dit op basis van een twintig jaar oude studie over negatieve effecten van hormoonvervangende therapie jarenlang rigoureus in de ban gedaan. Gelukkig zijn er veilige hormoonpreparaten die volgens de Nederlandse Vereniging voor Gynaecologie weer kunnen worden voorgeschreven.¹ We vermoeden dat het hart van vrouwen gebaat is bij afname van de stress door slaapklachten en andere psychische klachten.”

“Geef elkaar advies. Dat scheelt een hoop doorverwijzingen en wachtlijsten voor patiënten”

H3-Netwerk

Kooij strijdt samen met Wittekoek voor meer bewustwording bij zorgverleners voor de nauwe connectie tussen de 3 H’s. Ook gynaecoloog Dorenda van Dijken, werkzaam in het OLVG in Amsterdam, heeft zich bij hen aangesloten. “We hebben een website – H3-netwerk.nl – en van ZonMw hebben we subsidie gekregen om het komend jaar H3-netwerken op te richten in elke provincie. Hierbij worden in eerste instantie huisartsen, psychiaters, gynaecologen en cardiologen uitgenodigd voor scholing, ontmoeting en regionale samenwerking. Eind 2026 willen we een H3-kliniek openen in Leidsche Rijn, waarin Janneke, Dorenda en ik gaan samenwerken.”

Domeinen

Volgens Kooij kunnen vrouwen met mentale, hormonale, en cardiovasculaire klachten veel beter en sneller geholpen worden als verschillende disciplines méér met elkaar praten en laagdrempelig samenwerken. “Bel elkaar op. Kijk bij elkaar mee. Geef elkaar advies. Laten we allemaal één stapje in elkaars domein zetten. Als de cardioloog en gynaecoloog een patiënt met ADHD een stimulans zouden kunnen voorschrijven, de gynaecoloog een bètablokker en de psychiater hormoontherapie, dan scheelt dat een hoop doorverwijzingen en wachtlijsten voor patiënten. Laten we meer gaan samenwerken in het belang van de patiënt!”

Referenties
1. Praktische Handleiding Hormoonsuppletie therapie, Nederlandse Vereniging voor Gynaecologie. Mei 2024.
2. Epperson CN, Shanmugan S, Kim DR, et al. New onset executive function difficulties at menopause: a possible role for lisdexamfetamine. Psychopharmacology (Berl). 2015 Aug;232(16):3091-100.
3. Metcalf CA, Page CE, Stocker BOS, et al. Treating new-onset cognitive complaints after risk-reducing salpingo-oophorectomy: A randomized controlled crossover trial of lisdexamfetamine. Gynecol Oncol. 2024 Nov;190:62-69.
4. de Jong M, Wynchank DSMR, van Andel E, et al. Female-specific pharmacotherapy in ADHD: premenstrual adjustment of psychostimulant dosage. Front Psychiatry. 2023 Dec 13;14:1306194.

Lees meer over: