Meer stem, minder eenzaamheid door spraakcomputer op IC

Voor IC-patiënten aan de beademing is praten enkele dagen tot soms wel weken niet mogelijk. Dat kan een heel angstige en eenzame ervaring zijn. Lotte Kromhout, logopedist, en Peter Petersen, IC-verpleegkundige, vertellen over de spraakcomputer die ze in hun Rijnstate sinds begin van dit jaar gebruiken. “Met een spraakcomputer kun je als patiënt zélf duidelijk maken wat jouw wensen zijn.”

Je ligt ernstig ziek op de IC, je bent angstig over wat er met je aan de hand is en je mist je naasten om je heen. Alleen: je kan het niet zeggen, want je ligt aan de beademing en praten is niet mogelijk. Voor veel IC-patiënten is dat dagelijkse realiteit. In Rijnstate in Arnhem kunnen zij sinds dit jaar gebruik maken van een spraakcomputer. Via oogbewegingen kunnen IC- en MC-patiënten voortaan communiceren met naasten en zorgverleners.

Gebaren

“Ja, het is een grote groep patiënten”, stelt Peter Petersen. “Bijna iedereen die beademd wordt gaat een fase door waarin je wakker wordt uit de narcose, maar nog niets kan zeggen vanwege het beademingsbuisje in de mond. Sommige patiënten kunnen dan met hun handen gebaren maken om zich te verduidelijken, maar dat geldt niet voor iedereen. Soms kan deze fase dagen, zelfs weken duren. Denk aan patiënten met bepaalde neuromusculaire aandoeningen. Zij liggen soms weken bij ons aan de beademing, zijn wakker en moeten tal van behandelingen ondergaan. Al die tijd kunnen ze niet goed met ons of hun naasten communiceren. Dat kan voor patiënten uitermate angstig en eenzaam voelen.”

Aanwijskaarten

“We gebruiken al langer tools om met IC-patiënten te communiceren”, vult Lotte Kromhout aan. “Denk aan aanwijskaarten met daarop letters of icoontjes, zoals de afbeelding van een glas water of een boterham. Partners of zorgverleners kunnen die aanwijzen, en dan kan de patiënt daarop reageren met een hoofdknik. Dat werkt goed, alleen ben je als patiënt afhankelijk van een ander die voor jou de juiste icoontjes moet aanwijzen. Terwijl diegene niet weet wat er in jou omgaat. Met een spraakcomputer kun je als patiënt zélf duidelijk maken wat jouw wensen zijn.”

Persoonlijke geschiedenis

De spraakcomputer op de IC van Rijnstate werkt via oogbesturing. De computer bevat een oogsensor die de oogbewegingen kan aflezen van de patiënt. Als deze met zijn ogen bijvoorbeeld focust op het icoontje voor dorst of slaap, wordt dat actief. Daarnaast kan de patiënt focussen op de letters van het toetsenbord, en zo woorden formuleren als ‘dorst’, ‘moe’ of ‘bang’. Petersen: “Bovendien bouwt de spraakcomputer een persoonlijke geschiedenis van jou op. Stel, je hebt bepaalde vragen al eens eerder gesteld, dan zal de computer bij het aanklikken van de eerste letter meteen het hele woord tonen. Een beetje zoals Whatsapp werkt.”

Gehoord voelen

Rijnstate is niet het eerste ziekenhuis dat spraakcomputers inzet op de IC. Sommige andere ziekenhuizen werken ook met spraakcomputers, maar zetten deze slechts mondjesmaat in, aangezien het geen structureel onderdeel vormt van het behandelbeleid. In Rijnstate is dat wel het geval, en wordt de spraakcomputer door het hele zorgverlenersteam ingezet. Petersen: “We zijn voortdurend alert op: bij welke patiënten heeft het wel of geen meerwaarde? Bij patiënten met een kort ziekbed, die slechts kort aan de beademing zijn en binnen een of twee dagen weer kunnen communiceren, zullen we er minder snel gebruik van maken. Het gaat vooral om patiënten die ernstig ziek zijn geweest, langdurig aan de beademing zijn en wel wakker zijn. Hen willen we in dat stadium al een stem geven. Zodat ze kunnen laten weten wat er in hen omgaat, en ze zich als patiënt letterlijk ‘gehoord’ voelen.”

Multidisciplinair inzetbaar

“Het verschil met andere ziekenhuizen is ook dat wij onze spraakcomputer multidisciplinair inzetten,” vult Kromhout aan. “In veel andere ziekenhuizen werkt alleen de logopedist ermee. Bij ons zijn ook de IC-verpleegkundigen keygebruikers, dat is een meerwaarde. Een deel van het IC-team is ook geschoold om ermee te werken, de anderen leren het on the spot. Daar komt bij dat de spraakcomputer bij ons in de kast van de IC staat. Je kunt hem pakken en aanzetten. Hij is laagdrempelig beschikbaar voor alle IC-zorgverleners.”

Dat wil niet zeggen dat de spraakcomputer voor alle patiënten geschikt is, reageert Petersen. “Voor sommigen is het te belastend. Patiënten moeten hem leren gebruiken, krijgen daar van ons instructies over, maar op de IC kost iedere handeling energie. Sommige patiënten laten ons dan ook weten: ‘Nee liever niet, stel mij maar gesloten vragen, dan knik ik ja of nee. Meer lukt me niet.’”

“De spraakcomputer helpt om angst, eenzaamheid of frustratie te verminderen”

Positieve ervaringen

Een handjevol patiënten heeft tot nu toe gebruikgemaakt van de spraakcomputer in Rijnstate. Hun ervaringen én die van familieleden zijn positief. Kromhout: “Het helpt om gevoelens van angst, eenzaamheid of frustratie te verminderen. En het geeft patiënten meer regie. We weten dat meer regie kan bijdragen aan beter herstel. Familieleden zijn blij dat ze tijdens het bezoekuur een gesprekje kunnen voeren met hun geliefde. Zodat ze ook beter weten wat er in hem of haar omgaat, en daarop kunnen inspelen.”

Steeds meer tools

Beiden benadrukken dat ze pas sinds een half jaar met de spraakcomputer werken. “We zijn de mogelijkheden nog volop aan het ontdekken”, zegt Petersen. Hij doelt op het personaliseren van de spraakcomputer; voor welke patiënten werkt het juist wel of niet goed. “Maar het is onze ambitie om de zorg voor IC-patiënten hiermee verder te optimaliseren”, vervolgt hij. “Overigens hebben we de afgelopen jaren al veel bereikt; vergeleken met zes à acht jaar geleden beschikken we nu op de IC over meer tools om patiënten een stem te geven. De spraakcomputer is daarbij onze laatste aanwinst.”

“We verbreden hiermee ons palet aan middelen om met patiënten te communiceren”

Ieder ziekenhuis een spraakcomputer

Kromhout vult hem aan: “We verbreden hiermee ons palet aan middelen om met patiënten te communiceren. Daarnaast is het onze ambitie om de spraakcomputer ziekenhuisbreed in te zetten. Dus niet alleen op de IC of MC, maar bijvoorbeeld ook op afdeling Neurologie. Ook daar liggen patiënten die niet met ons kunnen communiceren. Het mooie is dat we dat laagdrempelig kunnen doen, doordat we onze eigen spraakcomputer hebben. We hebben die aangeschaft vanuit het innovatiefonds van ons ziekenhuis. We zijn niet afhankelijk van een vergoeding van de ziektekostenverzekeraars. Hoe dan ook, onze ervaringen zijn positief. Ik hoop dat andere ziekenhuizen zich hierdoor laten inspireren. Vandaar onze stip aan de horizon: ieder ziekenhuis een spraakcomputer. Ik ben ervan overtuigd dat we daarmee de patiëntenzorg verbeteren.”

Lees meer over: