Melatonine op recept: ‘Niet elk slaapprobleem is een melatonineprobleem’

Melatonine is momenteel vrij verkrijgbaar. Volgens huisarts Daniëlle Laumen (huisartsenpraktijk De Notenboom in Roermond) zelfs in onnodig hoge doseringen. “Melatonine is een geneesmiddel dat alleen op doktersvoorschrift dient te worden verstrekt”, vindt Laumen. “Een schildklier- of bijnierschorshormoon breng je toch ook niet vrij op de markt? Ze beschreef haar verontwaardiging hierover in een LinkedIn -post die veel reacties losmaakte.

Laat er geen misverstand over bestaan dat melatonine een geneesmiddel is, stelt Laumen. “Zo zien wij het als artsen ook”, zegt ze. “Maar in 2007 is het helaas als voedingssupplement vrij op de markt gekomen. Om het te gebruiken waarvoor het bedoeld is, bij een biologische klok stoornis, moet je het heel subtiel finetunen in doses van 0,5 tot 1,0 milligram. In die situaties kan het waardevol zijn. Bijvoorbeeld voor kinderen met ADHD of autisme, die de ‘uitknop’ niet kunnen vinden om in slaap te vallen. Daarvoor kun je het heel goed tijdelijk inzetten, gekoppeld aan cognitieve slaaptraining. Maar het is nu in doses tot maar liefst 5,0 milligram verkrijgbaar. Mensen gaan er zelfstandig mee aan de slag als ze een probleem hebben met slapen, zonder dat de diagnose biologische klok stoornis is gesteld en zonder dat ze goede begeleiding krijgen in het gebruik. Heel zorgwekkend dat dit al jaren bij wet mogelijk is.”

De Slaapstraat

In haar eigen praktijk heeft Laumen het probleem serieus aangepakt. “Wij hebben het zorgprogramma ‘Slaapstraat’ in de praktijk geïmplementeerd”, vertelt ze. “We merkten dat patiënten zich meldden aan de frontoffice bij de assistentes omdat ze een slaappil wilden, maar slaapproblemen kunnen heel veel oorzaken hebben. Daarom zijn wij ons daar zo in gaan verdiepen, om samen met de patiënt te kunnen achterhalen wat er precies aan de hand is en daarop gerichte actie te kunnen voorstellen. Natuurlijk kán melatonine dan in sommige gevallen een oplossing bieden. Maar toen ik me daarin ging verdiepen, verbaasde ik me wel over hoe laag de dosering kan zijn om al succesvol te zijn. Je moet het dan wel op het juiste moment in de slaapcyclus en op de juiste gronden toepassen. Niet elk slaapprobleem is een melatonine-probleem.”

“Je moet slapeloosheid zien als een diagnose in plaats van een symptoom. Daarmee moet je als huisarts gestructureerd aan de slag. Dan kun je goede adviezen geven”

Slapeloosheid als diagnose

Toen Laumen op het symposium ‘Slaap in de eerste lijn’ (Maarssen 11 september 2021) spreker was over De Slaapstraat, kwam ze er tot haar ontsteltenis achter dat de zaal gevuld was met meer dan honderd slaapoefentherapeuten, maar dat er welgeteld één huisarts zat. “Dat maakte mij duidelijk dat we er werk van moeten maken huisartsen goed te begeleiden in het verstrekken van de juiste informatie aan hun patiënten”, zegt ze. “Je moet slapeloosheid zien als een diagnose in plaats van een symptoom. Daarmee moet je als huisarts gestructureerd aan de slag. Dan kun je goede adviezen geven. Dat kán dan betekenen dat je melatonine voorschrijft, maar veel vaker zullen oplossingen als slaaptraining of cognitieve gedragstherapie de aangewezen weg zijn en dus niet medicinale behandeling. De nascholingen over slaapproblematiek zijn er, dus de kennis is beschikbaar voor huisartsen.”

“Een receptgeneesmiddel veronderstelt een juiste indicatie en adequate follow up”

Melatonine is geneesmiddel

Zelf heeft Laumen heel veel opgestoken van slaapexpert dr Marijke Gordijn, humaan chronobiologe en oprichter van Chrono@Work, het onderzoek-, onderwijs- en adviesbureau op het gebied van 24-uurs ritmen en slaap. “Zij verricht onderzoek op hoog wetenschappelijk niveau om aan te tonen dat melatonine een geneesmiddel is en dus echt alleen op doktersvoorschrift dient te worden verstrekt”, zegt ze. “Dat zou ook heel terecht zijn natuurlijk, want een schildklier- of bijnierschorshormoon breng je ook niet vrij op de markt. Een receptgeneesmiddel veronderstelt immers een juiste indicatie en adequate follow up.”

“Het nadeel van ongecontroleerd melatonine gebruiken, is het zogeheten rebound-effect; het tegenovergestelde bereiken van wat je ermee beoogt”

Rebound-effect

Het nadeel van ongecontroleerd melatonine gebruiken, stelt Laumen, is het zogeheten rebound-effect, het tegenovergestelde bereiken dus van wat je ermee beoogt, door de invloed die het heeft op de serotoninehuishouding in het lichaam. “Je kunt dan down of zelfs depressief worden”, zegt ze, “of juist gejaagd. En het grote probleem met de mentale klachten die het kan veroorzaken, is dat die niet worden gekoppeld aan het melatonine gebruik, maar worden gezien als gevolg van het slechte slapen.”

“In het FTO kunnen huisartsen en apothekers samen beleid ontwikkelen over de communicatie erover met de patiënt”

Meer awareness

Het is daarom hard nodig dat er meer aandacht komt voor cognitieve gedragstherapie, slaaprestrictie, slaapstimulus en slaapoefentherapie, en meer awareness in het (huisartsgeneeskundig) onderwijs. “De Hersenstichting speelt hier een rol in”, zegt ze. “Maar onder huisartsen moet insomnia echt meer onder de aandacht worden gebracht als diagnose. Het heeft immers niet voor niets een ICPC diagnosecode: P.06. In het FTO kunnen huisartsen en apothekers samen beleid ontwikkelen over de communicatie erover met de patiënt. Daarnaast zou het goed zijn als het ook in de drogisterijwereld onder de aandacht kwam.”

“Ik ben ervan overtuigd dat dit ook economisch interessant is, want als je een slaapprobleem effectief aanpakt heeft dat ook een positief effect op problemen als angst of depressie”

Betere kwaliteit van leven

Gerichte aandacht geven aan slaapproblematiek van patiënten is iets wat juist de eerste lijn heel goed op zich kan nemen, stelt Laumen. “De poh-ggz kan hierin een coördinerende rol pakken”, zegt ze. “En ik ben ervan overtuigd dat dit ook economisch interessant is, want als je een slaapprobleem effectief aanpakt heeft dat ook een positief effect op problemen als angst of depressie. Je geeft mensen echt een betere kwaliteit van leven. Dit past ook helemaal in de trend van leefstijlgeneeskunde die nu gelukkig heel goed van de grond komt.”

Lees meer over: