Morele stress te lijf gaan door in actie te komen

In haar boek De dappere dokter behandelt huisarts, coach en auteur Marga Gooren morele en emotionele stress in het dokterschap. Ze biedt ook handvatten om daar iets aan te doen. “Mijn boodschap is dat je wél in actie kunt komen.”

Marga Gooren heeft tien jaar als huisarts gewerkt en startte vijftien jaar geleden met het begeleiden en trainen van artsen in zelfzorg en werkplezier. Ze kreeg van artsen steeds vaker de vraag: hoe houd ik het vol? “Dat vond ik vrij ernstig. Ik las in een Amerikaans artikel de term ‘moral injury’, oftewel ‘morele stress’: je weet wat het goede is om te doen, maar je wordt daarin belemmerd door omstandigheden buiten je controle. De oorzaak daarvan ligt bij het systeem. Daar ben ik meer over gaan lezen. In mijn boek beschrijf ik hoe morele stress ontstaat in de zorg en hoe je ermee kunt omgaan. Voor dat laatste staan verschillende oefeningen in het boek.”

Moed nodig

Om dapper te zijn, is moed nodig. Waar hebben artsen moed voor nodig in hun werk? Gooren legt uit: “Bij morele stress ervaart iemand vooral een gevoel van machteloosheid: het systeem is nu eenmaal zo, je kunt er niets aan veranderen. Je wordt moedeloos en dat belemmert je om in actie te komen. Mijn boodschap is dat je wél in actie kunt komen. Je kunt niet het hele systeem omgooien, maar op je eigen werkplek en samen met anderen kun je wel iets voor elkaar krijgen. Daarbij is moed nodig om grenzen te trekken en aan te geven waarmee je het niet eens bent. Feitelijk gaat het om processen die in veel organisaties en bedrijven spelen.”

“Bij acceptatie daalt de stress en kun je tot actie overgaan, dat is de kern van het boek”

Accepteren

Het boek behandelt allereerst de wereld waarin we leven, met regels van gereguleerde marktwerking, management en zorg. Morele stress ontstaat volgens Gooren als dat systeem botst met regels van zorg en medemenselijkheid. “De eerste stap is acceptatie: de wereld is zoals die is. Als je daartegen in verzet blijft, kom je niet tot oplossingen. Bij acceptatie daalt de stress en kun je tot actie overgaan, dat is de kern van het boek. Het is voor een groot deel psychologie. Want je moet voor jezelf duidelijk krijgen waaraan je je stoort en waarom dat je raakt. Een van de oefeningen in het boek is bedoeld om dat helder te krijgen. Dat is de bron voor actie. Want daarmee kun je gaan proberen om jouw waarden vorm te geven op jouw werkplek.”

Gooren geeft een voorbeeld. “Veel artsen vinden dat zij te weinig tijd hebben voor de patiënt, waardoor zij voor hun gevoel geen goede zorg kunnen leveren. Een actie kan dan zijn om elke dag voor in ieder geval één patiënt alle tijd te nemen. Dat is haalbaar en geeft toch een goed gevoel over je werk. Dit is maar een klein voorbeeld, maar je kunt het pas realiseren als je weet wat jouw waarden zijn.”

Samen met anderen

Volgens Gooren is het vooral waardevol om met anderen te praten over gezamenlijke waarden en te zoeken naar mogelijke acties die daarbij aansluiten. Bijvoorbeeld als team binnen een huisartsenpraktijk of een ziekenhuisafdeling. “Nog leuker is om daar ook managers en bestuurders bij te betrekken”, zegt Gooren. “Want ook zij kunnen morele stress hebben. Als je met elkaar in gesprek gaat, ontstaat meer begrip voor ieders positie. Ik zou het heel mooi vinden als dat een resultaat is van het boek.”

Bij het overgaan tot actie is ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ toegestaan, vindt Gooren. “Zoals: niet meer meedoen aan alle zinloze administratie in de zorg. Dat is echt een bron van morele stress, dus het is goed om daarmee aan de slag te gaan. Je kunt bijvoorbeeld de rek in de regels opzoeken. Maar het is een ingewikkeld probleem. De administratieve last is al jarenlang bekend, maar niemand lijkt het te kunnen oplossen.”

“Het geeft energie om buiten de gebaande paden te denken”

Al veel gaande

Actie is het belangrijkste bij morele stress. Dat geeft het gevoel dat je tenminste íets doet. “Gelukkig is al veel gaande in de zorg, bijvoorbeeld tegen medicijnverspilling of wat betreft duurzaamheid”, besluit Gooren. “Het geeft energie om buiten de gebaande paden te denken. Zo heeft anios interne geneeskunde Daantje Gratama van het Antoni van Leeuwenhoek de denktank ‘Gezond Verstand’ opgericht, om met studenten van verschillende studierichtingen na te denken over het naderende zorginfarct. En tegenwoordig organiseren huisartsen wandelgroepjes met patiënten of uitstapjes voor eenzame ouderen. En in Zwitserland is een project met gratis museumbezoek als kunsttherapie voor patiënten. Dat zijn mooie en waardevolle initiatieven.”

Lees meer over: