Morfine als post­opera­tief alter­natief voor oxycodon: helpt dat eigenlijk?

Oxycodon heeft de naam sterker verslavend te zijn dan morfine. De laatste jaren wordt steeds vaker gesuggereerd dat oxycodon dus een groter risico geeft op langdurig postoperatief opioïdgebruik en dus na een operatie beter morfine kan worden gegeven dan oxycodon. Onderzoek van Eward Melis, apotheker in de Sint Maartenskliniek in Nijmegen, haalt een streep door deze opvatting.

Na operaties worden vaak opiaten voorgeschreven voor pijnverlichting. Hoewel het hierbij de bedoeling is om opiaten kortdurend te gebruiken, komt het – afhankelijk van type operatie – bij 1-7% van de patiënten voor dat opiaten langdurig gebruikt worden. Dit wordt in de literatuur aangeduid als ‘nieuw langdurig opioïdgebruik’.  “Nadelen van dit langdurig gebruik zijn het risico op verslaving, tolerantie en bijwerkingen zoals obstipatie”, zegt Eward Melis, apotheker bij de Sint Maartenskliniek in Nijmegen. “Regelmatig hoorde ik, bijvoorbeeld van collega’s of op congressen, dat bij oxycodon het risico op nieuw langdurig opioïdgebruik na de operatie hoger is dan bij morfine. Vervanging van oxycodon door morfine zou dé manier zijn om dit risico te verlagen. Maar waarop is dat gebaseerd?”

Oxycodon vervangen door morfine

Melis besloot de literatuur in te duiken om dit uit te zoeken. “Uit onderzoek in diermodellen bleek bijvoorbeeld dat morfine een relatief hoge affiniteit heeft met de µ-receptor, terwijl oxycodon een relatief hoge affiniteit heeft voor de к-receptor, die geassocieerd is met verslaving. Ook passeert oxycodon beter de bloed-hersenbarrière dan morfine. Vragenlijstonderzoek toonde aan dat mensen bij oxycodon vaker het gevoel hadden dat oxycodon verslavender was dan morfine. Daarnaast gaf oxycodon bij gezonde vrijwilligers een veel sterkere rush dan morfine: een van de deelnemers noemde oxycodon de ‘Rolls-Royce’ onder de opiaten. Retrospectief onderzoek bij patiënten die opiaten gebruikten na een heupoperatie, liet zien dat het risico op nieuw langdurig gebruik van opiaten hoger was bij oxycodon dan bij morfine. Al deze gegevens pleitten voor het vervangen van oxycodon door morfine. Bovendien deden we niks geks met deze switch, omdat morfine ook geregistreerd is voor postoperatieve pijn en in veel richtlijnen is opgenomen. Toen ik dit voorlegde aan de geneesmiddelcommissie van ons ziekenhuis, waren de anesthesiologen al snel om: morfine zou oxycodon voortaan vervangen als eerste keus voor postoperatieve pijnbestrijding.”

“In de Sint Maartenskliniek is het makkelijk veel data te verzamelen over opioïdgebruik”

Onderzoek

Omdat er nog nooit eerder een prospectief onderzoek gedaan was naar morfine vs. oxycodon en het risico op nieuw langdurig postoperatief opiaatgebruik, zag Melis deze switch hier als een mooie gelegenheid voor. “In de Sint Maartenskliniek vinden veel orthopedische operaties plaats en is het dus makkelijk om veel data te verzamelen over opioïdgebruik na de operatie. Ik overlegde met de anesthesiologen om de voorgenomen switch naar oxycodon een paar maanden uit te stellen, zodat ik voldoende patiënten kon includeren die nog oxycodon kregen als eerste keusmiddel. Ik berekende dat ik 2.000 patiënten nodig zou hebben om statistisch verantwoord een uitspraak te kunnen doen over het risico op nieuw langdurig opiaatgebruik bij morfine vs. oxycodon. Hierbij definieerden we langdurig gebruik als gebruik langer dan zes maanden na de operatie. Vóór de switch includeerde ik 873 patiënten die oxycodon als eerste keus kregen en na de switch 1021 mensen die conform het nieuwe beleid als eerste keus morfine kregen. Vervolgens lieten we de patiënten online vragenlijsten invullen over hun opioïdgebruik.”

“Het is te simpel gesteld dat je het risico kan verlagen door de eerste keus pijnstiller te vervangen”

Andere risicofactoren

Het resultaat verraste Melis: “Het percentage nieuwe langdurige opioïdgebruikers bleek zes maanden na chirurgie 2,5% te zijn in de morfinegroep en 2,6% in de oxycodongroep, statistisch geen significant verschil. Ik had dit niet verwacht. Het is dus te simpel gesteld dat je het risico op nieuw langdurig postoperatief gebruik van opioïden kan verlagen door oxycodon als eerste keus pijnstiller te vervangen door morfine. Deze studie levert daarvoor best sterk bewijs, omdat het een prospectieve studie is.”  De conclusie van Melis is dat vervangen van oxycodon door morfine niet dé manier is om nieuw langdurig gebruik van opioïden te voorkomen, maar dat gekeken moet worden naar andere risicofactoren voor langdurig postoperatief gebruik van deze pijnstillers. “Denk bijvoorbeeld aan psychiatrische co-morbiditeit of eerder langdurig opioïdgebruik. Nu ben ik een interviewstudie aan het doen om dergelijke risicofactoren beter in kaart te brengen.”

Referentie: Melis EJ, Vriezekolk JE, Bollen FHC, et al. Effect of oxycodone vs. morphine as first-line opioid on new persistent opioid use after orthopaedic surgery: A prospective sequential cohort study. Br J Clin Pharmacol. 2026 Apr 4.

Lees meer over: