Populisme doodsteek voor mondiaal tuber­­culose­­onderzoek

Twee recente internationale studies van PANACEA, een internationaal samenwerkingsverband dat werd geleid door Radboudumc, leverden veelbelovende resultaten op voor de behandeling van resistente tuberculose (TB). Martin Boeree, emeritus hoogleraar Klinische tuberculose en tot afgelopen zomer onderzoeksleider van PANACEA, is positief. Maar hij maakt zich ook zorgen. “Populisme en de daaruit volgende bezuinigingen op ontwikkelingshulp betekende bijvoorbeeld de doodsteek voor USAID en het mondiale TB-onderzoek.”

De wereld is lange tijd lui en gemakzuchtig geweest, stelt Martin Boeree. “We dachten dat het wel goed zou komen met de standaardbehandeling van TB. Die is namelijk heel effectief. Maar door tal van factoren, zoals hiv, armoede en het ontbreken van een verdienmodel voor de farmaceutische industrie om nieuwe TB-medicatie te ontwikkelen, kwam het niet goed.” En dus is tuberculose wereldwijd nog steeds de dodelijkste infectieziekte, met in 2023 bijna 1,3 miljoen sterfgevallen. En dat niet alleen. Want door de abrupte bezuiniging op USAID door de regering-Trump worden er tot 2030 wereldwijd twee miljoen extra doden verwacht.

Armoede-gerelateerd

Boeree maakt zich zorgen. Die uitte hij ook tijdens zijn afscheidsrede, getiteld ‘Tuberculoseonderzoek in het Radboudumc en de wereld in populistische tijden’ op 17 september jl. “De rede ging over het TB-onderzoek in het Radboudumc in verleden, heden en toekomst. En over TB als armoede-gerelateerde ziekte, die net als hiv en malaria vooral voorkomt in landen met veel armoede in Afrika en Zuidoost-Azië. Want het is heel simpel: als je arm bent, ondervoed bent en leeft in slechte hygiënische omstandigheden, vaak met grote groepen mensen dicht op elkaar, dan loop je verhoogd risico op TB.”

“Populisme heeft geen goede bedoelingen met de wereld, het heeft enkel goede bedoelingen met het eigen volk”

Desastreuze gevolgen

De farmaceutische industrie is niet bereid voldoende te investeren in onderzoek naar nieuwe TB-geneesmiddelen omdat het hen te weinig winst oplevert, aldus Boeree. “Daarom hebben de afgelopen jaren nationale en internationale overheden en organisaties, zoals USAID, de Bill en Melinda Gates Foundation, de Global Alliance for TB Drugs Development en de EU, deze rol overgenomen. De wens om wereldwijd armoede-gerelateerde ziekten als TB te bestrijden, komt van overheden en organisaties met goede bedoelingen.

Daar komt populisme om de hoek kijken. Populisme, of populistische leiders zoals Trump, hebben geen goede bedoelingen met de wereld, ze hebben enkel goede bedoelingen met het eigen volk. Vandaar de bezuinigingen op ontwikkelingshulp door de Amerikaanse regering. Dat betekende bijvoorbeeld de doodsteek voor USAID. Met alle desastreuze gevolgen van dien voor het mondiale TB-onderzoek.”

Hogere dosis rifampicine

Hoe het verder moet met TB-onderzoek? Andere landen, van EU-landen tot China, moeten deze rol overnemen, stelt Boeree. “Ze doen al veel, maar ik ben redelijk optimistisch dat ze nog meer voor hun rekening zullen nemen. Daarnaast is de rol van internationale TB-onderzoeksconsortia zoals PANACEA belangrijk om te blijven investeren in het mondiale TB-onderzoek. Wij doen bijvoorbeeld onderzoek naar verdere optimalisering van de standaardbehandeling voor TB. Zo blijkt uit een recente studie van ons dat de dosis van rifampicine, het belangrijkste geneesmiddel bij de combinatie-behandeling van TB, jarenlang te laag was. Die is nu 10 mg/kg behandeld, maar we denken dat 30-40 mg/kg effectiever is. En als je beter doseert, dan krijg je minder resistentie, daar zijn we van overtuigd.”

“Het probleem is dat linezolid een rotmiddel is. Bij langer gebruik, geeft het veel toxiciteit”

Neurotoxiciteit

De onderzoekers van PANACEA keken ook naar de effectiviteit en veiligheid van de medicijnen sutezolid en delpazolid, als alternatieven voor linezolid. “Linezolid is een effectief en veelgebruikt geneesmiddel bij de combinatiebehandeling van resistente TB. Het probleem is alleen dat linezolid een rotmiddel is, met nare bijwerkingen. Als je het langer gebruikt, dan geeft het veel toxiciteit. Met name neurotoxiciteit in de vorm van dove vingers, epileptische aanvallen en beenmergdepressie. We monitoren weliswaar de patiënten die linezolid krijgen, maar er was vanwege deze bijwerkingen al langer behoefte aan een goed en minder schadelijk alternatief.”

Grotere klinische studies nodig

Dat alternatief is gevonden met sutezolid en delpazolid. “Dat zijn twee farmacologische broertjes van linezolid. Uit onze fase IIb-studies bij patiënten uit Tanzania en Zuid-Afrika blijkt dat zij even effectief zijn als linezolid, maar aanzienlijk minder toxisch. Zo traden er bij deze patiënten geen neurotoxiciteit en beenmergdepressie op.” Boeree benadrukt dat grotere klinische studies nodig zijn om deze uitkomsten te bevestigen. “Populisme speelt daarbij opnieuw een akelige rol. De global TB Alliance for TB drug development zou deze studies oppakken, samen met de Bill and Melinda Gates Foundation. Door alle plotselinge bezuinigingen in de Verenigde Staten is daar nu echter een streep door gegaan.”

“Dat is de bedoeling van ons consortium: capaciteit en leiderschap ontwikkelen in Afrikaanse landen”

Leiderschap ontwikkelen

Toch wil Boeree niet in mineur afsluiten, net zomin als hij dat heeft gedaan in zijn afscheidsrede. Want de onderlinge samenwerking in het internationale samenwerkingsverband PANACEA, gesponsord door de European & Developing Countries Clinical Trial Partnership (EDCTP), verloopt voorspoedig. “We richten ons in ons onderzoek vooral op Afrika. We werken ook met elf Afrikaanse onderzoekssites. De coördinatie hiervan – die tot voor kort in mijn handen lag – hebben we afgelopen zomer overgedragen aan collega-wetenschappers in Tanzania en Zuid-Afrika. Dat is precies de bedoeling van ons consortium: capaciteit en leiderschap ontwikkelen in de Afrikaanse landen. Wat dat betreft hebben we ons doel bereikt: ervoor zorgen dat de Afrikaanse landen het leiderschap op zich nemen. Zodat ze het heft in eigen handen kunnen nemen, en minder afhankelijk zijn van de grillen en willekeur van andere landen.”

Lees meer over: