Propranolol vermindert trillen bij ziekte van Parkinson

Propranolol vermindert de tremor van patiënten met de ziekte van Parkinson, zowel in rust als tijdens stress. Dat komt door remming van de tremor-gerelateerde activiteit in de motorische cortex, het gebied van het hersencircuit dat het trillen aanstuurt. Dit concludeert neurowetenschapper Anouk van der Heide van het Donders Instituut in Nijmegen. “Neurologen kunnen een proefbehandeling met propranolol overwegen als aanvulling op levodopa als dat medicijn onvoldoende effect heeft op de tremor.”

Stress speelt een belangrijke rol bij de ziekte van Parkinson. Zo kan stress veelvoorkomende symptomen verergeren, waaronder tremor, traagheid, ‘freezing’ en overbeweeglijkheid. “Tremor is veruit het meest gevoelig voor stress”, vertelt Van der Heide. “Opvallend is dat levodopa – het middel van eerste keus bij de ziekte van Parkinson – minder goed werkt tegen tremor in stressvolle situaties, terwijl juist dan het trillen het hevigst is. Dit wijst erop dat het noradrenerge systeem betrokken is bij tremor, maar de onderliggende mechanismen waren nog onduidelijk. Daarin hoopten wij meer inzicht te krijgen.”

Propranolol

Van der Heide onderzocht of en hoe propranolol de tremor van patiënten met de ziekte van Parkinson beïnvloedt en in hoeverre het effect van propranolol beperkt is tot stressvolle situaties. “Propranolol is een bètablokker die het sympathische zenuwstelsel onderdrukt en daardoor de afgifte van noradrenaline in de hersenen remt. Het medicijn werkt tegen onder andere hypertensie, hartritmestoornissen en essentiële tremor. Bij die tremor trillen meestal de handen en onderarmen, zonder aanwijsbare oorzaak. Er waren al redenen om aan te nemen dat bètablokkers mogelijk ook de tremor van patiënten met de ziekte van Parkinson kunnen verbeteren. Onze hypothese was dat propranolol het trillen tijdens stress vermindert door de tremor-gerelateerde activiteit in de thalamus – een van de grote hersengebieden in het tremornetwerk – te remmen.”

Hoofdrekenen

In een dubbelblind, placebogecontroleerd ‘cross-over’-onderzoek, geleid door neuroloog Rick Helmich van het Radboudumc, bestudeerde Van der Heide op twee dagen 27 patiënten met de ziekte van Parkinson die een rusttremor hadden van één of beide armen. “Elke patiënt kreeg de ene dag eenmalig propranolol (40 mg p.o.) en de andere dag placebo. Een versnellingsmeter om de pols bepaalde de ernst van de tremor, terwijl met functionele MRI de tremor-gerelateerde hersenactiviteit in kaart werd gebracht. Dat gebeurde in rust en tijdens het uitvoeren van een (cognitief) stressvolle taak, namelijk hoofdrekenen. Om er zeker van te zijn dat het maken van sommen het noradrenerge systeem activeerde, keken we of de hartfrequentie en de pupilgrootte – twee bekende parameters van noradrenerge activiteit – toenamen tijdens het rekenen. En dat was inderdaad het geval.”

Versterken

Uit het onderzoek bleek dat propranolol de tremor vermindert, maar niet alleen tijdens stress, zoals Van der Heide op voorhand had gedacht. “Dat propranolol tevens in rust blijkt te werken tegen het trillen, heeft ons verrast. Blijkbaar staat het noradrenerge systeem niet volledig uit in rust, maar is het ook dan in mindere mate actief. De functionele MRI-scans toonden dat propranolol de tremor-gerelateerde activiteit in de motorische cortex remt. Dit hersengebied stuurt het trillen aan en vormt net als de thalamus een belangrijke schakel in het tremornetwerk. Op grond van onze bevindingen denken we nu dat noradrenaline de trillingen kan versterken. Propranolol remt dit versterkende effect, waardoor de tremor afneemt.”

“Neurologen kunnen een proefbehandeling met propranolol overwegen als aanvulling op levodopa”

Proefbehandeling

Hoewel het onderzoek exploratief was en vooral als doel had om de onderliggende mechanismen van tremor verder te ontrafelen, hebben de resultaten volgens Van der Heide wel degelijk klinische implicaties. “We weten dat levodopa bij ongeveer 40% van de patiënten met de ziekte van Parkinson niet goed werkt tegen het trillen. Bij die patiënten kan propranolol een nuttige aanvulling zijn op de behandeling, ongeacht of de tremor wordt getriggerd door stress. Neurologen kunnen een proefbehandeling met propranolol overwegen als aanvulling op levodopa als dat medicijn onvoldoende effect heeft op de tremor. Maar dan moeten ze bedacht zijn op bijwerkingen, zoals een lage bloeddruk. In het Radboudumc wordt propranolol al voorgeschreven aan sommige patiënten met de ziekte van Parkinson.”

“Veel van de hersengebieden die betrokken zijn bij stress, worden beïnvloed door mindfulnessoefeningen”

Mindfulness

Naast medicijnen kunnen ook leefstijlinterventies, waaronder sporten, yoga en mindfulness, helpen om stressgevoelige symptomen van de ziekte van Parkinson te verminderen. Van der Heide: “Veel van de hersengebieden die betrokken zijn bij stress, worden eveneens beïnvloed door mindfulnessoefeningen, zoals het stimuleren van aandacht, het reguleren van emoties en het zelfbewustzijn. Er zijn studies die laten zien dat mindfulness een positief effect heeft op de angst en somberheid van patiënten met de ziekte van Parkinson. Voor motorische symptomen, zoals tremor, is dit echter nog onduidelijk. Dat onderzoeken we momenteel in een gerandomiseerde trial, de MIND-PD-studie, in het Radboudumc.”

Referentie: Van der Heide A, Wessel M, Papadopetraki D, et al. Propranolol reduces Parkinson’s tremor and inhibits tremor-related activity in the motor cortex: a placebo-controlled crossover trial. Ann Neurol. 2025;97:741-52.

Lees meer over: