Prostaatkankerscreening redt ook op lange termijn levens

Prostaatkankerscreening verlaagt de sterfte door prostaatkanker, ook ruim twintig jaar na de start van de screening. Dat blijkt uit de 23-jaarscijfers van de European Randomized Study of Screening for Prostate Cancer (ERSPC). Hoe langer dit screeningsprogramma liep, hoe beter de resultaten werden. Promovendus en aios urologie Ivo de Vos (Erasmus MC) plaatst de bevindingen in perspectief. “Prostaatscreening heeft vooral meerwaarde bij verfijning van de methodiek.”

Prostaatkanker is een van de belangrijkste doodsoorzaken bij Europese mannen. Door de verbeterde levensverwachting zal de wereldwijde mortaliteit van prostaatkanker richting 2040 bijna verdubbelen: van 375.000 sterfgevallen naar bijna 700.000. Eerdere publicaties over de ERSPC toonden een verlaging van de prostaatkankermortaliteit na mediane follow-ups van onder meer 9 en 11 jaar.^1,2 “De nieuwe resultaten van de ERSPC laten zien dat prostaatkankerscreening de mortaliteit van prostaatkanker ook op de lange termijn (na 23 jaar follow-up) kan verminderen”, aldus De Vos. “Maar het toont ook de nadelen van screening wanneer we alleen een PSA-meting gebruiken.”

Verbetering bij lange follow-up

Voor de ERSPC werden ruim 160 duizend mannen van 55 tot 69 jaar uit acht Europese landen (waaronder 42 duizend Rotterdammers) tussen twee groepen gerandomiseerd.³ Van 1993 tot ongeveer tien jaar geleden werd de ene groep elke vier jaar gescreend op prostaatkanker met een PSA-meting. De andere groep werd niet op prostaatkanker gescreend. Na 23 jaar follow-up was de prostaatkankermortaliteit 13% lager in de screeningsgroep. Er moesten 456 mannen worden gescreend om één sterfgeval te voorkomen. Dit was een verbetering ten opzichte van zeven jaar geleden, toen één sterfgeval werd voorkomen per 628 gescreende mannen.

Onnodig behandelen

Uit eerdere analyse van de ERSPC-data bleek dat ongeveer de helft van de prostaatkankerdiagnosen in de screeningsgroep klinisch irrelevante kankers betrof.⁴ “Het gaat dan bijvoorbeeld om zeer traag groeiende kankers waarbij mannen (als ze niet gescreend waren) al zijn overleden voordat de tumor voor problemen kan zorgen”, aldus De Vos. “Naast de psychische belasting van de diagnose, geeft bij deze groep de (over)behandeling van de tumoren ook overbodige risico’s en bijwerkingen.”

“Steeds meer studies tonen aan dat AI voor de beoordeling een goed instrument kan zijn”

Heilige graal

De overdiagnostiek binnen de ERSPC komt mede doordat de studie al zo lang loopt. “In de jaren 80 ontdekten we het PSA”, aldus De Vos. “Dat leek destijds de heilige graal voor prostaatkankerscreening te zijn. In de ERSPC hanteerde men een PSA > 3 ng/ml als afkappunt. Bij alle mannen met zo’n waarde werden op zes willekeurige plekken prostaatbiopten afgenomen voor verder onderzoek.” Inmiddels zijn zowel de techniek van de biopsie als de risicostratificatie bij prostaatkanker veranderd. De Vos: “PSA heeft een hoge sensitiviteit voor de detectie van prostaatkanker, maar een vrij lage specificiteit. Tegenwoordig gebruiken we voor screening een PSA-meting in combinatie met andere patiëntkenmerken, zoals leeftijd en familieanamnese. Zo kunnen we beter inschatten wie wel en niet te biopteren of te blijven volgen.”

MRI-gestuurd

Een andere ontwikkeling binnen de prostaatkankerscreening is MRI-gestuurde biopsie. De Vos: “Op die manier verkrijg je het beste weefselmonster van de mogelijke afwijking en voorkom je fout-negatieve uitslagen. Bovendien biopteren we tegenwoordig via het perineum in plaats van via de darm. Dat verlaagt het risico op een infectie na de biopsie aanzienlijk.” Volgens De Vos zou ook artificiële intelligentie (AI) in de toekomst een rol kunnen spelen bij efficiëntere prostaatkankerscreening. “Als je ooit een landelijk screeningsprogramma voor prostaatkanker op wil zetten, heb je radiologen nodig om alle scans te beoordelen. Steeds meer studies tonen aan dat AI voor deze beoordeling een goed instrument kan zijn en zo de werklast kan verminderen.”

“Er lopen meerdere trials die nieuwe manieren van screening onderzoeken”

Verfijning methodiek

De recente publicatie over de ERSPC was de laatste analyse in Europees verband. “Vanwege nieuwe privacywetgeving is het niet meer mogelijk om alle Europese data bij elkaar te brengen op individueel niveau”, aldus De Vos. “De komende jaren blijft onze onderzoeksgroep de Rotterdamse deelnemers volgen.” Ondertussen kijken De Vos en zijn collega’s met verwachting uit naar de resultaten van nieuwe onderzoeken. “Er lopen meerdere trials die nieuwe manieren van screening onderzoeken”, aldus De Vos, “waaronder de Praise-U-studie.” Dat betreft een verzameling van pilotstudies in meerdere Europese landen waarin onder meer wordt onderzocht wat er nodig is qua infrastructuur en patiëntparticipatie voor populatiebrede prostaatkankerscreening.⁵

Samen met bovengenoemde ontwikkelingen in beeldvorming en aangepaste screeningsmethoden, zou dit volgens De Vos kunnen leiden tot een verfijning en verbeterde effectiviteit in de prostaatscreening. De mogelijke pluspunten van een populatiebrede screening staan volgens De Vos buiten kijf: “Elk jaar overlijden er ruim 3.000 mannen in Nederland aan prostaatkanker. We zien nog steeds mannen die net met pensioen zijn en zich presenteren met vergevorderde prostaatkanker. Er moet een effectieve en haalbare manier zijn om hun levens te redden.”

Referenties:

1. Schröder F, et al. Screening and prostate-cancer mortality in a randomized European study. N Engl J Med. 2009 Mar 26;360(13):1320-8.
2. Schröder F, et al. Prostate-cancer mortality at 11 years of follow-up. N Engl J Med. 2012 Mar 15;366(11):981-90.
3. Roobol M, et al. European study of prostate cancer screening – 23-year follow-up. N Engl J Med. 2025;393:1669-80.
4. Draisma G, et al. Lead times and overdetection due to prostate-specific antigen screening: estimates from the European Randomized Study of Screening for Prostate Cancer. J Natl Cancer Inst. 2003 Jun 18;95(12):868-78. 
5. Chandran A, et al. Risk-stratified approach to implementing population-based prostate cancer screening in five pilot sites in the European Union: a protocol for the PRAISE-U project. Eur Urol Open Sci. 2024;70:8-17.

Lees meer over: