Snel en agressief koelen essentieel bij hitteberoerte

Hardlopen heeft onmiskenbaar een gunstige invloed op onze gezondheid, maar is niet geheel zonder risico’s. Tijdens hevige inspanning, zoals het lopen van een marathon, kan het lichaam letterlijk oververhit raken. “In het ergste geval leidt dit tot een levensbedreigende hitteberoerte”, waarschuwt SEH-arts Amber Hoek van het Erasmus MC. “Snel en agressief koelen is essentieel om een fatale afloop te voorkomen.”

Ons lichaam probeert de kerntemperatuur constant op ongeveer 37 °C te houden. “Zodra die temperatuur stijgt, neemt door vasodilatatie de doorbloeding van de huid toe en gaan we zweten om warmte te verliezen”, vertelt Hoek. “Maar inspanning bemoeilijkt de thermoregulatie, zeker bij warm weer en een hoge luchtvochtigheid. Wanneer we onze warmte onvoldoende kwijtraken en dit klachten geeft, spreken we van ‘hittestress’. En lukt het niet om deze hittestress te verminderen, dan kan hitteziekte ontstaan.”

Diverse gradaties

We onderscheiden diverse gradaties van hitteziekte, waaronder hitte-uitputting en hitteberoerte. In de praktijk is er een glijdende schaal tussen de gradaties, met inspanningsgebonden hitteberoerte (IHB) als de gevaarlijkste variant. “IHB wordt gekenmerkt door een kerntemperatuur boven de 40 °C en disfunctie van het centrale zenuwstelsel tijdens of kort na hevige inspanning”, legt Hoek uit. “De hoge kerntemperatuur ontketent een cascade van hittegerelateerde reacties, die uiteindelijk resulteert in systemische inflammatie en multiorgaanfalen. Neurologische disfunctie is dus een uiting van ernstige hitteziekte en kan zich bijvoorbeeld manifesteren als agitatie, desoriëntatie, verwardheid, een verminderd bewustzijn, insulten en coma. Onder sporters is IHB een van de meest voorkomende niet-traumatische doodsoorzaken.”

Risicofactoren

Hoewel IHB geen alledaagse aandoening is, komt het met enige regelmaat voor bij hardloopwedstrijden, zo blijkt uit een recente retrospectieve studie die Hoek samen met collega-onderzoekers uitvoerde. “In de periode 2016-2019 ontwikkelden 36 van de ruim 374 duizend deelnemers aan de Rotterdam Marathon, Bruggenloop, Vredesloop, Ladiesrun en City-Pier-City-loop een IHB. Vaak waren het jonge dertigers, vooral mannen (69%), met een blanco voorgeschiedenis. Veruit de meeste IHB’s (87%) traden op tijdens de Rotterdamse marathon.” Volgens Hoek is niet zozeer de langere afstand als wel de buitentemperatuur bij de start en de hittekracht – een maat voor de hittebelasting gebaseerd op temperatuur, luchtvochtigheid, stralingswarmte en wind – gerelateerd aan het risico op een IHB. “Dat risico is groter als iemand onvoldoende geacclimatiseerd is aan hogere temperaturen. Andere bekende risicofactoren voor een IHB zijn groepsdruk, een slechte fysieke conditie, overgewicht, te warme kleding en het gebruik van alcohol, drugs en bepaalde medicijnen, zoals diuretica, bètablokkers en anticholinergica.”

“Herken tekenen van hitte-uitputting”

Snel en agressief

Om het risico op blijvende schade en sterfte te verlagen, is het van belang om een IHB vroegtijdig te herkennen en snel en agressief te behandelen. “Meestal klagen patiënten voorafgaand aan een IHB over vermoeidheid, misselijkheid, duizeligheid of hoofdpijn”, geeft Hoek aan. “Dat zijn tekenen van hitte-uitputting. Dan moet je direct stoppen met de inspanning. Verder bestaat de behandeling uit koelen en rehydratie, liefst met een isotone drank. Onbehandeld en bij aanhoudende inspanning kan hitte-uitputting overgaan in een IHB. Bij patiënten met een IHB is het zaak om de kerntemperatuur zo snel mogelijk, maar in ieder geval binnen 30 minuten na een collaps, te verlagen tot beneden de 40 °C.”

“Koelen met in ijswater gedrenkte handdoeken kan ook plaatsvinden tijdens vervoer met een ambulance”

Koelbad of handdoek?

Er zijn verschillende manieren om te koelen, waarvan het koelbad het effectiefst is. Daarbij wordt de patiënt gedurende 20-30 minuten bijna volledig in ijswater ondergedompeld. “Deze behandeling vereist echter vijf getrainde zorgprofessionals per patiënt”, weet Hoek. “Voor hardloopevenementen met soms (vele) duizenden deelnemers is dit onhaalbaar. Daarom hebben wij onderzocht of koelen met in ijswater gedrenkte handdoeken een goed alternatief is. En wat bleek: bij alle 36 patiënten met een IHB daalde de kerntemperatuur binnen 30 minuten tot beneden de 40 °C en geen van hen overleed. Bovendien kan koelen met in ijswater gedrenkte handdoeken ook plaatsvinden tijdens vervoer met een ambulance, kunnen de vitale parameters continu worden gemonitord en kan – indien nodig – eenvoudig worden overgegaan tot reanimatie.” Koelen met in ijswater gedrenkte handdoeken is inmiddels opgenomen in de Veldnorm Evenementenzorg. Deze norm regelt de eerste hulp en medische zorg tijdens een evenement.

Praktische tips

Tot slot heeft Hoek nog enkele praktische tips om een IHB tijdens een hardloopwedstrijd te voorkomen:

• Train in aanloop naar de wedstrijd in weersomstandigheden die vergelijkbaar zijn met die op de loopdag, zodat je lichaam hieraan went;
• Drink voldoende vóór en tijdens de wedstrijd, en maak gebruik van de drankposten langs het parcours;
• Verlaag je looptempo als het erg warm is of als je niet fit bent of onlangs ziek bent geweest;
• Als je gebruikmaakt van een hardloophorloge, verlaag je looptempo als je over de grenzen van jouw lichaam gaat;
• Draag ademende kleding met lichte kleuren;
• Zoek de schaduw op waar dat kan;
• Gebruik geen alcohol of drugs vóór en tijdens de wedstrijd.

Referentie: Dollée N, Alsma J, Goedhart R, et al. Exertional heat stroke: are we cool enough? Retrospective observational study of patients of running events. J Emerg Med. 2025;71:44-53.

Lees meer over: