DOQ

Stamcel­­transplan­­tatie voor herstel van speeksel­­klieren na bestraling

Bestraling van een tumor in het hoofdhalsgebied kan speekselklieren beschadigen, met vervelende klachten als gevolg. Het UMC Groningen is als eerste ziekenhuis in Nederland gestart met behandeling van beschadigde speekselklieren. Dat gebeurt met stamcellen uit de eigen speekselklieren van de patiënt. UMCG-hoogleraar Radiotherapie Rob Coppes vertelt over de lange ontwikkeling van deze behandeling.

Rob Coppes doet al drie decennia onderzoek naar beschadigde speekselklieren na radiotherapie. Bij bijna de helft van de patiënten met een hoofdhalstumor raken de speekselklieren beschadigd door de bestraling. Dat leidt tot een continue droge mond, problemen met kauwen en slikken, minder smaak, moeite met praten en beschadiging van het gebit. “Deze mensen hebben vaak een sterk verminderde kwaliteit van leven”, vertelt Coppes. “In mijn onderzoek ontdekte ik dat stamcellen een belangrijke rol hebben bij het herstel van speekselklieren na bestraling. Zo kwam ik op het idee om stamcellen uit beenmerg te gaan transplanteren bij deze patiënten. Maar ik had geen idee hoe ik dat moest aanpakken.”

“Eind vorig jaar hebben we de methode voor het eerst toegepast bij een patiënt”

Hoogleraar Radiotherapie Rob Coppes

Lange weg

Door verhuizing van zijn afdeling binnen het UMCG kwam Coppes bij toeval terecht naast de afdeling stamcelbiologie, waar ook collega en kennis Gerald de Haan werkte. Zij kwamen in gesprek over het idee van stamceltransplantatie en gingen er gezamenlijk onderzoek naar doen. Met stamcellen uit beenmerg bleek de opzet niet te werken, maar wel met stamcellen uit klierweefsel. Het was een lange weg om deze stamcellen te isoleren, te kweken en de techniek te verfijnen zodat het klinisch haalbaar zou zijn.

Organoïden

Intussen werd in het Hubrecht Instituut in Utrecht de technologie met organoïden ontwikkeld: mini-orgaantjes die worden gekweekt vanuit stamcellen. “In 2016 volgde daarop onze eerste publicatie over het kweken van organoïden uit muizenspeekselklieren ”, vervolgt Coppes. “Transplantaties daarmee na radiotherapie leidde bij muizen tot bijna volledig herstel van speekselklieren. Daarna duurde het nog zes jaar om de techniek stapje voor stapje te vertalen naar de kliniek. Eind vorig jaar hebben we de methode voor het eerst toegepast bij een patiënt.”

“De patiënt was de eerste in Nederland en waarschijnlijk de eerste wereldwijd”

Bijzonder moment

Bij deze patiënt, die werd bestraald vanwege een tongtumor, is in september 2022 speekselklierweefsel verwijderd. In het laboratorium zijn daaruit stamcellen geïsoleerd, die speekselklierorganoïden vormden die verder zijn gekweekt. Intussen onderging de patiënt zeven weken radiotherapie, met daarna nog enkele herstelweken. “Daarom moeten we de speekselkliercellen eerst invriezen, waarna ze drie weken voor de transplantatie ontdooid worden en gekweekt tot organoïden. Op 15 december werden de eigen cellen uit gekweekte organoïden met een injectie aan de patiënt  teruggegeven. Een bijzonder moment, want de patiënt was de eerste in Nederland en waarschijnlijk de eerste wereldwijd. De getransplanteerde cellen zijn een mix van onder andere stamcellen en ook cellen die al speeksel aanmaken. “We hopen dat ze uitgroeien tot speekselklieren”, aldus Coppes.

“Het is altijd goed om buiten je eigen vakgebied te kijken en interesse te hebben voor het werk van anderen”

Mond minder droog

Met verschillende scans en metingen van speekselproductie wordt gevolgd of de speekselklier inderdaad is gegroeid en actief is. De patiënt liet Coppes al vrij snel weten dat zijn mond minder droog was. “Dat was al een hoopvol bericht. Ook bijvoorbeeld dertig procent herstel kan de kwaliteit van leven al verbeteren. We willen de techniek bij achttien patiënten gaan toepassen. Met ongeveer één per maand kunnen we dus over twee jaar meer zeggen over de resultaten. Bestraling van het hoofdhalsgebied gebeurt in Groningen bij ongeveer 400 patiënten per jaar, in heel Nederland gaat het jaarlijks om circa 2.500 nieuwe patiënten. Als het werkt, komen veel van deze patiënten in aanmerking voor deze nieuwe techniek. Dat vraagt overigens wel een andere organisatie in het ziekenhuis, met onder andere een apart laboratorium om de cellen te kweken. Er is uiteraard ook personeel en financiering voor nodig. Het is een samenwerking tussen zes afdelingen in het UMCG, waaronder kaakchirurgie, de ziekenhuisapotheek en radiologie.”

Interesse hebben

Coppes blikt nog een keer terug naar het op gang komen van deze ontwikkeling. Dat gebeurde zo’n twintig jaar geleden toen hij in gesprek raakte met zijn nieuwe afdelingsgenoten. “Gelukkig vonden verschillende mensen het al snel leuk om hieraan te werken. Het is altijd goed om buiten je eigen vakgebied te kijken en interesse te hebben voor het werk van anderen. Ook als je niet meteen een raakvlak hebt. Zo kunnen er mooie kruisbestuivingen ontstaan.”

Lees meer over:


Voor u geselecteerde artikelen

De overgang: hormoontherapie helpt, maar is geen wondermiddel

Gynaecoloog Dorenda van Dijken promoot hormoontherapie bij overgangsklachten, maar noemt het geen wondermiddel voor de gezondheid op langere termijn. “We kunnen als artsen zeggen dat je de overgang moet omarmen, maar ik vind dat elke vrouw dat zelf bepaalt.”

Casus: man met opgezette en verkleurde gewrichten en zwelling linkeroor

Een 52-jarige man klaagt over pijnlijke en stijve handen. De gewrichten van beide handen en vingers zijn opgezet en blauw-paars verkleurd. Verder heeft hij klachten van moeheid en malaise. Hij heeft geen koorts. Wat is uw diagnose?

‘Iedereen heeft recht op zorg’

Ongedocumenteerde in je spreekkamer? Er is meer mogelijk dan je denkt, stellen Amarylle van Doorn en Daan Frehe. Een afwerende houding is hierbij als zorgverlener niet gewenst. “De enige voorwaarde is dat je jezelf bij het CAK moet aansluiten. Veel zorgaanbieders weten dat niet.”

Veel kortere wachttijden en 100% tevredenheid bij patiënten: hoe dan?

Door een deel van de planbare behandelingen te organiseren als focuskliniek, zijn wachtlijsten in Gelre ziekenhuizen drastisch verkort, vertellen Harm Willem Palamba en Anneke Oosterwechel. “Voorheen deden we zes operaties per dag, nu kunnen we er negen doen.”

‘Ik heb zo’n ander contact met de patiënt’

Livemuziek stimuleert het herstel van ouderen na een operatie en het contact met de verpleegkundige, vertelt Hanneke van der Wal-Huisman. “Wat de patiënt nodig heeft, gaat niet alleen over technisch dingen. Zorg verlenen gaat ook om medemenselijk contact.”

Casus: vrouw met forse dyspnoe

Een vrouw van 19 jaar met inspanningsastma meldt zich met een snel opgekomen, forse dyspnoe. De dyspnoe kenmerkt zich door een in- en expiratoire hoorbare ademhaling, met stridoreuze momenten. Wat is uw diagnose?

De narcistische patiënt: grenzen stellen met passende vleierij

“Artsen die problemen ervaren van narcistische patiënten voelen zich geïntimideerd, gekleineerd en niet serieus genomen, waardoor ze veel stress ervaren”, aldus Thom van den Heuvel. Hij vertelt over de narcistische patiënt, diens gedrag herkennen en ermee omgaan.

‘Huisartsen en apothekers moeten samen­werken tégen het preferentie­beleid’

Apothekers en huisartsen moeten gaan samenwerken tégen het preferentiebeleid van de zorgverzekeraars om de geneesmiddeltekorten aan de kaak te stellen, vindt Dennis Boon. Hij wil hier een petitie voor starten. “Er zijn veel aanwijzingen dat het tij aan het keren is.”

‘Groene planeet, groene zorg’: actie in de zorgsector is nodig  

Psychiater Jurjen Luykx is trots op zijn boek ‘Groene planeet, groene zorg’. De beknopte gids moet de zorgsector inspireren en helpen om te verduurzamen. “De zorg is verantwoordelijk voor zeven procent van de CO2-uitstoot.”

Casus: vrouw met hevige diarree en kortademigheid

Een vrouw klaagt over hevige diarree en kortademigheid. Daarnaast voelt zij zich zwak en is zij 10 kg afgevallen in de laatste 3 maanden. Wat is uw diagnose?


0
Laat een reactie achterx
Lees ook: Goede kwaliteit van leven bij af­wachtend beleid bij endel­darm­kanker

Naar dit artikel »

Lees ook: ‘Familie­onderzoek’ naar naweeën van behandeling kinderkanker

Naar dit artikel »