DOQ

Stamcel­­transplan­­tatie voor herstel van speeksel­­klieren na bestraling

Bestraling van een tumor in het hoofdhalsgebied kan speekselklieren beschadigen, met vervelende klachten als gevolg. Het UMC Groningen is als eerste ziekenhuis in Nederland gestart met behandeling van beschadigde speekselklieren. Dat gebeurt met stamcellen uit de eigen speekselklieren van de patiënt. UMCG-hoogleraar Radiotherapie Rob Coppes vertelt over de lange ontwikkeling van deze behandeling.

Rob Coppes doet al drie decennia onderzoek naar beschadigde speekselklieren na radiotherapie. Bij bijna de helft van de patiënten met een hoofdhalstumor raken de speekselklieren beschadigd door de bestraling. Dat leidt tot een continue droge mond, problemen met kauwen en slikken, minder smaak, moeite met praten en beschadiging van het gebit. “Deze mensen hebben vaak een sterk verminderde kwaliteit van leven”, vertelt Coppes. “In mijn onderzoek ontdekte ik dat stamcellen een belangrijke rol hebben bij het herstel van speekselklieren na bestraling. Zo kwam ik op het idee om stamcellen uit beenmerg te gaan transplanteren bij deze patiënten. Maar ik had geen idee hoe ik dat moest aanpakken.”

“Eind vorig jaar hebben we de methode voor het eerst toegepast bij een patiënt”

Hoogleraar Radiotherapie Rob Coppes

Lange weg

Door verhuizing van zijn afdeling binnen het UMCG kwam Coppes bij toeval terecht naast de afdeling stamcelbiologie, waar ook collega en kennis Gerald de Haan werkte. Zij kwamen in gesprek over het idee van stamceltransplantatie en gingen er gezamenlijk onderzoek naar doen. Met stamcellen uit beenmerg bleek de opzet niet te werken, maar wel met stamcellen uit klierweefsel. Het was een lange weg om deze stamcellen te isoleren, te kweken en de techniek te verfijnen zodat het klinisch haalbaar zou zijn.

Organoïden

Intussen werd in het Hubrecht Instituut in Utrecht de technologie met organoïden ontwikkeld: mini-orgaantjes die worden gekweekt vanuit stamcellen. “In 2016 volgde daarop onze eerste publicatie over het kweken van organoïden uit muizenspeekselklieren ”, vervolgt Coppes. “Transplantaties daarmee na radiotherapie leidde bij muizen tot bijna volledig herstel van speekselklieren. Daarna duurde het nog zes jaar om de techniek stapje voor stapje te vertalen naar de kliniek. Eind vorig jaar hebben we de methode voor het eerst toegepast bij een patiënt.”

“De patiënt was de eerste in Nederland en waarschijnlijk de eerste wereldwijd”

Bijzonder moment

Bij deze patiënt, die werd bestraald vanwege een tongtumor, is in september 2022 speekselklierweefsel verwijderd. In het laboratorium zijn daaruit stamcellen geïsoleerd, die speekselklierorganoïden vormden die verder zijn gekweekt. Intussen onderging de patiënt zeven weken radiotherapie, met daarna nog enkele herstelweken. “Daarom moeten we de speekselkliercellen eerst invriezen, waarna ze drie weken voor de transplantatie ontdooid worden en gekweekt tot organoïden. Op 15 december werden de eigen cellen uit gekweekte organoïden met een injectie aan de patiënt  teruggegeven. Een bijzonder moment, want de patiënt was de eerste in Nederland en waarschijnlijk de eerste wereldwijd. De getransplanteerde cellen zijn een mix van onder andere stamcellen en ook cellen die al speeksel aanmaken. “We hopen dat ze uitgroeien tot speekselklieren”, aldus Coppes.

“Het is altijd goed om buiten je eigen vakgebied te kijken en interesse te hebben voor het werk van anderen”

Mond minder droog

Met verschillende scans en metingen van speekselproductie wordt gevolgd of de speekselklier inderdaad is gegroeid en actief is. De patiënt liet Coppes al vrij snel weten dat zijn mond minder droog was. “Dat was al een hoopvol bericht. Ook bijvoorbeeld dertig procent herstel kan de kwaliteit van leven al verbeteren. We willen de techniek bij achttien patiënten gaan toepassen. Met ongeveer één per maand kunnen we dus over twee jaar meer zeggen over de resultaten. Bestraling van het hoofdhalsgebied gebeurt in Groningen bij ongeveer 400 patiënten per jaar, in heel Nederland gaat het jaarlijks om circa 2.500 nieuwe patiënten. Als het werkt, komen veel van deze patiënten in aanmerking voor deze nieuwe techniek. Dat vraagt overigens wel een andere organisatie in het ziekenhuis, met onder andere een apart laboratorium om de cellen te kweken. Er is uiteraard ook personeel en financiering voor nodig. Het is een samenwerking tussen zes afdelingen in het UMCG, waaronder kaakchirurgie, de ziekenhuisapotheek en radiologie.”

Interesse hebben

Coppes blikt nog een keer terug naar het op gang komen van deze ontwikkeling. Dat gebeurde zo’n twintig jaar geleden toen hij in gesprek raakte met zijn nieuwe afdelingsgenoten. “Gelukkig vonden verschillende mensen het al snel leuk om hieraan te werken. Het is altijd goed om buiten je eigen vakgebied te kijken en interesse te hebben voor het werk van anderen. Ook als je niet meteen een raakvlak hebt. Zo kunnen er mooie kruisbestuivingen ontstaan.”

Lees meer over:


Voor u geselecteerde artikelen

Aandacht voor sterven

Rozemarijn van Bruchem-Visser pleit voor meer aandacht voor het stervensproces van de patiënt vanuit de zorgverlener. “Het ontbreekt vaak aan kennis over de praktische aspecten. Dat maakt het lastig om het gesprek te openen voor veel zorgverleners.”

Taalbarrière en geen tolk? Geen passende zorg

“Sinds het ministerie van VWS in 2012 de subsidie voor landelijke tolkendiensten stopte zien we veel onwenselijke situaties. Zo kunnen we geen passende zorg bieden”, vertelt jeugdarts Petra de Jong. Ze zet zich in voor de campagne ‘Tolken terug in de zorg, alstublieft’.

Casus: man met veranderd defatiepatroon, krampen en borborygmi

Een man wordt gestuurd in verband met een veranderd defecatiepatroon, met krampen en borborygmi. Er is geen bloedverlies. De eetlust is normaal en er is geen gewichtsverlies. Wat is uw diagnose?

Een dokter is geen monteur

Pieter Barnhoorn pleit voor bezielde en bezielende zorg, waarbij contact met de patiënt centraal staat. Zijn visie overstijgt het traditionele biomedische model: “Waarom moet alles efficiënt en onpersoonlijk? Dat is toch niet de reden waarom mensen de zorg in gaan?”

Casus: patiënt met veel jeuk

U ziet een zestienjarige patiënte met veel jeuk en een blanco voorgeschiedenis. Patiënte krijgt een corticosteroïd van de huisarts, maar dat helpt niet. Wat is uw diagnose?

Voer een open gesprek na diagnose dementie

Judith Meijers wil standaard een open gesprek over wensen en grenzen met mensen die net de diagnose dementie hebben gekregen. “Zorgprofessionals die deze gesprekken voeren, vertelden dat ze meer voldoening uit hun werk halen.”

Casus: man met bloedverlies per anum

Een man van 67 jaar komt omdat hij helder rood bloedverlies per anum heeft. Er zijn geen andere klachten, de eetlust is goed, hij is niet afgevallen. De familie anamnese is niet bijdragend. Wat is uw diagnose?

Familie­gesprekken op de IC: zo kan het morgen beter

Artsen kunnen familieleden van IC-patiënten beter betrekken als ze inspelen op hun wensen, concludeerde Aranka Akkermans. Hiervoor geeft ze concrete handvatten. “Artsen vullen intuïtief zelf in hoe de naasten betrokken willen worden.”

‘Practice what you preach’

Huisarts Chris Otten geeft praktische tips om leefstijl en preventie meer aandacht in de spreekkamer te geven. Wat werkt en wat beslist niet? “Ik máák tijd voor een leefstijlgesprek. Desnoods laat ik er mijn spreekuur voor uitlopen.”

‘Niet behandelen is ook een optie’

Existentieel behandelen gaat ervan uit dat een patiënt pas een weloverwogen beslissing kan maken als hij álle gevolgen kent. Tatjana Seute onderzoekt hoe dit het beste ingezet kan worden in de praktijk. “Het is belangrijk dat je als arts weet wie je tegenover je hebt.”


0
Laat een reactie achterx
Lees ook: Goede kwaliteit van leven bij af­wachtend beleid bij endel­darm­kanker

Naar dit artikel »

Lees ook: ‘Familie­onderzoek’ naar naweeën van behandeling kinderkanker

Naar dit artikel »