Urinetest bij aspecifieke symptomen urineweginfectie is verleden tijd

Redactioneel

10 december 2025

Urinetesten bij kwetsbare ouderen moeten niet meer worden uitgevoerd als zij symptomen hebben die aspecifiek zijn voor een urineweginfectie. Dit werkt onnodig antibioticagebruik en dus bijwerkingen en resistentie in de hand, zegt hoogleraar ouderengeneeskunde en ethiek van de zorg Cees Hertogh (Amsterdam UMC). Bovendien toont onderzoek van een van zijn promovendi dat met een beslisboom het gebruik van antibiotica bij verdenking op een urineweginfectie kan worden gehalveerd, zónder nadelige gevolgen voor deze ouderen.

Een belangrijke onderzoekslijn waar Hertogh zich mee bezighoudt is de bestrijding van infectieziekten bij kwetsbare ouderen. In dat kader valt het ImpresU-project, waarin meerdere studies zijn gedaan naar het behandelen en voorkomen van urineweginfecties.¹ Uit een van die studies blijkt dat met een beslisboom het antibioticagebruik bij een vermoeden van een urineweginfectie fors kan worden verminderd, zonder dat dit nadelige gevolgen heeft voor patiënten.²

“Niet zelden is er bij ouderen sprake van een asymptomatische bacteriurie”
Hoogleraar ouderengeneeskunde en ethiek van de zorg Cees Hertogh

Beweegredenen

Aan deze studie ging het nodige werk vooraf, vertelt Hertogh. “We deden eerst een kwalitatief onderzoek naar alle beweegredenen die bij de betrokken stakeholders meewegen om te komen tot het voorschrijven van antibiotica. De huisarts bevindt zich aan het eind van de keten van allerlei factoren die deze beslissing beïnvloeden. Zo ontstaat het vermoeden van een urineweginfectie meestal als een naaste van een kwetsbare oudere of de thuiszorg merkt dat er iets aan de hand is, bijvoorbeeld dat de urine donker is of sterk ruikt. De verpleegkundige doet een urinetest en is de uitslag daarvan positief, dan krijgt de huisarts het verzoek om een antibioticum voor te schrijven.”

Dwaalspoor

Daar zit juist de kneep volgens Hertogh. “Een positieve uitslag van een urinetest betekent lang niet altijd dat er daadwerkelijk sprake is van een urineweginfectie. Niet zelden is er bij ouderen sprake van een asymptomatische bacteriurie. Er zitten dan wel bacteriën in de urine, maar die leiden niet tot een infectie. Integendeel, het kan juist gaan om goede bacteriën die beschermend werken tegen een blaasinfectie, doordat ze schadelijke bacteriën geen ruimte geven. Bij ouderen met een asymptomatische bacteriurie is de uitslag van de urinetest positief, maar is er geen behandeling met antibiotica nodig. Daar kwamen we achter in ons onderzoek naar behandelbeslissingen in verpleeghuizen. Feitelijk leidt de positieve uitslag ons op een dwaalspoor en werkt deze onnodig antibioticagebruik in de hand. Nadelen hiervan zijn het optreden van bijwerkingen en de ontwikkeling van antibioticaresistentie.”

Beslisboom

Toch was een positieve uitslag van een urinetest lang dé indicatie om antibiotica voor te schrijven bij een (vermeende) urineweginfectie, ook in afwezigheid van specifieke symptomen van een urineweginfectie, zoals pijn bij het plassen of een veranderde mictiefrequentie. Hertogh: “Ook aspecifieke symptomen bij kwetsbare ouderen, zoals verwardheid, agitatie en niet lekker in je vel zitten, waren in de praktijk vaak redenen voor een urinetest. Want dit gedrag kan inderdaad voorkomen bij iemand met een urineweginfectie, maar blijkt daar in de praktijk lang niet altijd mee samen te hangen. Daarom hebben we een beslisboom ontwikkeld die erop is gericht om alleen aan patiënten met specifieke symptomen van een urineweginfectie een antibioticum voor te schrijven.”

“Het zal nog tijd kosten voordat artsen deze werkwijze voorgoed loslaten”

Verantwoord

De beslisboom werd getest in een grote cluster-gerandomiseerde studie, die is uitgevoerd in Polen, Nederland, Noorwegen en Zweden.² Kwetsbare ouderen van 70 jaar en ouder deden mee via huisartsen, verpleeghuizen, woonzorgcentra en thuiszorg. Patiënten werden gerandomiseerd tussen een interventiegroep – behandeling volgens het algoritme – en een controlegroep die de gebruikelijke zorg kreeg: antibiotica bij een positieve urinetest. “Dankzij het gebruik van de beslisboom daalde het antibioticagebruik met de helft, zonder dat dit leidde tot extra complicaties of sterfgevallen. Hieruit blijkt dus dat het verantwoord is om antibiotica voor urineweginfecties alleen voor te schrijven bij specifieke symptomen. Daarnaast werd de ANNA-studie gedaan, onder Nederlandse specialisten ouderengeneeskunde binnen verpleeghuizen, waarin deze beslisboom ook het antibioticavoorschrijfgedrag bleek te verbeteren.³ De door ons ontwikkelde beslisboom werd ook opgenomen bij de richtlijn ‘Urineweginfecties bij kwetsbare ouderen’ van Verenso.⁴”

Geruststellen

Het staat voor Hertogh als een paal boven water dat urinetesten en daaruit vloeiend antibioticagebruik bij aspecifieke symptomen zo goed als overbodig zijn. “Maar deze werkwijze zit bij veel zorgverleners nog in het geheugen. Het voelt immers niet goed om een kwetsbare oudere die op vrijdagmiddag of tijdens de weekenddienst aanklopt met aspecifieke symptomen niet te testen op een urineweginfectie en niet veiligheidshalve een antibioticum mee te geven. Belangrijk is om artsen een andere tool in handen te geven waarmee ze patiënten gerust kunnen stellen.

Zoek bij aspecifieke symptomen eerst naar een andere mogelijke verklaring. Ga na of de kwetsbare oudere risicofactoren heeft voor aspecifieke bacteriurie, zoals diabetes of neurologische aandoeningen. Wees terughoudend met het voorschrijven van antibiotica. Onze beslisboom kan daarbij helpen, al zullen we die voor huisartsen – die snel moeten kunnen beslissen – nog wat gaan vereenvoudigen. Inmiddels is ook de NHG-Standaard ‘Urineweginfecties’ aangepast. Deze verwijst voor ouderen met aspecifieke symptomen naar de Verenso-richtlijn. Maar het zal nog wel tijd kosten voordat artsen deze werkwijze voorgoed loslaten.”

Meer informatie? Artsen zakkaartje Verenso richtlijn ‘Urineweginfecties bij kwetsbare ouderen’

Referenties