VEXAS: je ziet het pas als je het doorhebt

Het VEXAS-syndroom is een recent beschreven auto-inflammatoir syndroom waarbij huidafwijkingen vaak het eerste symptoom zijn. Dermatoloog Joost Meijer van het UMC Groningen heeft zich verdiept in deze zeldzame aandoening.

“Sinds ik een patiënt met het VEXAS-syndroom heb gezien, herken ik de aandoening sneller en neem ik deze diagnose mee in mijn klinisch redeneren”, vertelt Joost Meijer. Het VEXAS-syndroom komt voornamelijk voor bij oudere mannen en manifesteert zich als een combinatie van chronische inflammatie met koorts, verhoogde ontstekingswaarden, anemie met cytopenie en een scala aan inflammatoire huidafwijkingen. Die eerste patiënt zag Meijer nadat een reumatoloog uit het UMC Groningen bij hem aanklopte. “Hij zag naast inflammatoire processen ook huidafwijkingen bij de patiënt en er waren afwijkingen in de bloedcellen van de patiënt aanwezig.”

Mutatie in het UBA1-gen

Het VEXAS-syndroom is voor het eerst beschreven in 2020. VEXAS is een afkorting die de typische kenmerken van de ziekte beschrijft: Vacuolen, E1-enzym, X-linked, Auto-inflammatoir en Somatisch. “De oorzaak is een verworven mutatie in het UBA1-gen, dat codeert voor een enzym dat betrokken is bij ubiquitinatie. Dat wil zeggen: het opruimen van overtollige en/of beschadigde eiwitten in de cel. Aangezien het gen op het X-chromosoom ligt, komt het syndroom bijna uitsluitend bij (oudere) mannen voor. We denken nu dat de klinische presentatie van het syndroom afhankelijk is van de precieze mutatie in het gen. Uit ons onderzoek blijkt dat het VEXAS-syndroom ook de onderliggende oorzaak kan zijn van de ziekte van Sweet, ook wel bekend als acute febriele neutrofiele dermatose.”

Huidaandoeningen

Het klinisch beeld omvat in ieder geval afwijkingen in het beenmerg (op coupes zijn vacuoles zichtbaar), anemie en veel ontstekingsprocessen (auto-inflammatie). Bij meer dan 80% van de patiënten treden ook huidaandoeningen op (noduli, maculae, erytheem, petechiën, purpura). De huidafwijkingen zijn bij veel patiënten het eerste symptoom van VEXAS. “Dat maakt de dermatoloog mogelijk de eerste specialist die een patiënt met het VEXAS-syndroom ziet. Daarnaast komen VEXAS-patiënten via de reumatologie, hematologie of immunologie binnen bij de tweede lijn.”

“Het kan wel tot twee jaar duren voordat de diagnose VEXAS is gesteld”

Combinatie

Zoals vaak het geval is bij zeldzame aandoeningen  – en al helemaal bij een pas recent beschreven zeldzame aandoening – kan er geruime tijd voorbijgaan vanaf het moment dat de patiënt zich met klachten bij de huisarts meldt en de uiteindelijke diagnose wordt gesteld. Meijer: “Op basis van de patiënten die ik zelf heb gezien, schat ik in dat het wel tot twee jaar kan duren voordat de diagnose VEXAS is gesteld. Daarbij speelt ook het feit dat de symptomen zich niet tegelijk openbaren een rol. Het syndroom moet zich in het geheel ontwikkelen voordat je het kunt herkennen. Belangrijk, zowel in de eerste als de tweede lijn, is dat de zorgverlener opmerkt dat er sprake is van een combinatie van symptomen, doorgaans bij een oudere man. Dit zou aanleiding moeten geven tot een ‘niet-pluis gevoel’ en reden zijn om te denken aan het VEXAS-syndroom. Het aantonen van de mutatie in het UBA1-gen is momenteel de gouden standaard bij de diagnostiek van de aandoening.”

Anti-inflammatoire therapie

Op papier kan een stamceltransplantatie een genezende behandeling zijn bij VEXAS. “In de praktijk is dit echter zelden mogelijk doordat de conditie en kwetsbaarheid van de patiënt deze zware behandeling niet toelaten.” De behandeling bestaat daardoor doorgaans uit het verminderen van de inflammatoire symptomen of is gericht op de gemuteerde cellen. “Het eerste gebeurt met medicijnen als prednison, anti-IL1- en anti-IL6-therapie. Een behandeling die zich richt op de gemuteerde cellen is azacitidine. Daarbij hangt het af van de gebruikte medicatie wie de hoofdbehandelaar is. De dermatoloog heeft daarbij doorgaans een ondersteunende rol aangezien de reumatoloog en/of hematoloog meer ervaring hebben met de behandeling met dergelijke medicijnen. In eigen huis hebben we wel korte lijnen tussen de betrokken specialisten.”

“De prognose is beter naarmate de behandeling vroeger start in de ziektegeschiedenis”

Snelle herkenning

De prognose bij VEXAS is afhankelijk van orgaanschade die reeds is ontstaan op het moment van diagnose en de therapie die dan wordt ingezet. “De behandeling is steeds een kwestie van maatwerk. Het vinden van de optimale balans tussen de voor- en nadelen van het onderdrukken van het immuunsysteem of behandeling van gemuteerde cellen. Enerzijds minder VEXAS-symptomen en dus minder orgaanschade, anderzijds een verhoogde gevoeligheid voor bijvoorbeeld infecties en trombose. Die optimale balans kan voor iedere patiënt anders liggen. Wel zeker is dat de prognose beter is naarmate de behandeling vroeger start in de ziektegeschiedenis. Snelle herkenning  – ook door dermatologen! – en een snelle diagnose zijn dus van groot belang. ”

Referenties
1. Beck DB, et al. Somatic mutations in UBA1 and severe adult-onset autoinflammatory disease. N Engl J Med. 2020;383: 2628-2638.
2. Meijer JM. VEXAS syndroom: cutane manifestaties bij een nieuw auto-inflammatoir syndroom. Ned Tijdsch Dermatol Venerol. 2025; 35: 34- 36

Lees meer over: