Wat je verwacht, voel je: wat zorgverleners kunnen leren van placebo-effecten

Patiënten voelen wat ze verwachten. Dat is de essentie van placebo- en nocebo-effecten, vertelt Henriët van Middendorp, hoofddocent gezondheids- en medische psychologie aan de Universiteit Leiden. Verwachtingen kunnen stress en pijn verminderen, of juist versterken. “Als zorgverlener kun je daar op een integere manier gebruik van maken, bij kinderen én volwassenen.”

Van Middendorp vindt het fascinerend dat een behandeluitkomst voor een groot deel niet voortkomt uit het medicijn zelf. Bij pijnstilling bijvoorbeeld kan 25 tot 50% van het effect komen door het placebo-mechanisme. “Verwachting is geen vaag gevoel, maar een neurobiologisch proces dat via het brein de lichamelijke reactie beïnvloedt.”
Placebo-effecten kunnen de werking van een behandeling versterken. Nocebo-effecten ontstaan juist als iemand negatieve verwachtingen heeft. “Zelfs wie een placebo krijgt, kan klachten ervaren, simpelweg omdat er van tevoren is gewezen op mogelijke bijwerkingen.”

Geen vervanging, maar versterking

Betekent dit dat we medicijnen kunnen schrappen als we goed communiceren? “Nee”, zegt Van Middendorp. “Placebo-effecten werken het best in combinatie met echte behandeling. Het brein moet iets hebben om mee te associëren, zoals een bekende vorm, een geur, een context. Die koppeling ontstaat door eerdere leerervaringen. Maar je kunt placebo-effecten wél bewust inzetten om behandelingen effectiever, prettiger of beter vol te houden te maken.”

Waarom kinderen zo gevoelig zijn

Kinderen reageren vaak sterker op placebo-effecten dan volwassenen. “Ze zijn ontvankelijker voor suggestie. Als je zegt ‘dit helpt jou’, geloven ze dat sneller. Ze hebben ook minder negatieve ervaringen die nieuwe behandelingen kleuren. En hun sociale omgeving telt zwaarder. Als ouders of artsen vertrouwen uitstralen, neemt het kind dat over. Dat noemen we ‘placebo by proxy’.”

“Zorgverleners onderschatten soms de invloed van hun taalgebruik”

Zinnen die werken

Zorgverleners onderschatten soms de invloed van hun taalgebruik. Van Middendorp geeft voorbeelden uit de praktijk: “In plaats van: ‘Het kan zijn dat je last krijgt van hoofdpijn’, zeg: ‘De meeste mensen hebben nergens last van.’ En in plaats van: ‘Dit gaat pijn doen’, kan je zeggen: ‘Ik ben benieuwd hoe jij het straks ervaart. Sommigen vinden het een prikje, anderen zeggen dat het kriebelt.’ Zo houd je de communicatie eerlijk en help je de patiënt een meer open ervaring te hebben. Dat kan stress verlagen en de kans op bijwerkingen verkleinen.”

Magie, controle en zelfvertrouwen

Van Middendorp werkt ook aan innovatieve interventies. In een onderzoek met illusionist Victor Mids worden magische trucs ingezet bij kinderen die een operatie of vaccinatie ondergaan. “De truc werkt als afleiding, maar biedt ook een gevoel van controle. Als kinderen de truc zelf leren, voelen ze: ik kan iets wat anderen niet kunnen. Dat vergroot het zelfvertrouwen.”
In een ander project, nog in voorbereiding, onderzoekt Van Middendorp samen met Marguerite Gorter-Stam van Make-A-Wish, het effect van wensvervulling bij ernstig zieke kinderen. “We willen weten hoe zulke positieve ervaringen kunnen helpen bij het verwerken van moeilijke behandelmomenten.”

“Je kunt de werking van behandelingen versterken door de uitleg positief te framen”

Ook voor volwassenen

De meeste placebo-onderzoeken zijn gedaan bij volwassenen, zegt Van Middendorp. “Daar zien we bijvoorbeeld dat je de werking van behandelingen kunt versterken door de uitleg positief te framen, of door alleen de relevantste bijwerkingen te noemen.”
Interessant is het ‘open-label placebo’: een placebo waarbij patiënten weten dat er geen werkzame stof in zit. “Toch kan het werken als je daarbij goed uitlegt hoe het placebo-effect werkt. Alleen al het idee dat placebo’s effectief kunnen zijn, activeert de hersenen zó dat ze psychologische reacties aansturen die invloed kunnen hebben op bijvoorbeeld ontspanning en pijnreductie.”

Praktische tips voor zorgverleners

Wat kunnen artsen hier vandaag al mee? Van Middendorp geeft drie adviezen:

1. Check de verwachting. Vraag expliciet wat een patiënt denkt dat de behandeling gaat doen. “Dat biedt ruimte om bij te sturen.”
2. Formuleer positief en realistisch. Wees eerlijk, maar benadruk wat wél goed kan gaan. “Dat versterkt het placebo-effect zonder valse hoop te geven.”
3. Wees vriendelijk en betrokken. “Patiënten reageren beter op zorgverleners die empathisch zijn en hen aankijken. Zelfs dat beïnvloedt de uitkomst.”

Belangrijk is om de grens te bewaken tussen positieve suggestie en misleiding. “Zeg nooit: ‘dit gaat zeker werken’. Zeg liever: ‘ik heb goede hoop, het helpt bij veel mensen’. Zo blijft het waar, én ondersteun je het effect.”

Lees meer over: