Zorgverleners slaan handen ineen tegen handel in recept­medicatie

Kwetsbare groepen in de samenleving zijn gevoelig voor handel in misbruikgevoelige receptmedicatie. Om hen daartegen te beschermen hebben het Netwerk Acute Zorg Midden-Nederland (NAZMN) en de Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie (NVA) recent een voorbeeldprotocol gepubliceerd. Dit kan voorschrijvers helpen om alert te zijn op potentieel misbruik van medicatie. Anesthesiologen Marleen Horsting en Lennart Wasmoeth lichten de achtergrond van het protocol toe.

De behoefte aan een protocol vindt zijn oorsprong in een maatschappelijk probleem, dat onder meer veldwerkers op straat, politie, gemeenten, het Meldpunt voor Perspectief en maatschappelijke opvang deelden met het NAZMN. De vraag was om mee te denken over een ketenbrede aanpak, vertelt Horsting, anesthesioloog in het UMC Utrecht en medisch manager Acute Zorg van het NAZMN. “Handel in op recept verkregen medicatie en daaruit voortkomend misbruik speelt vooral bij kwetsbare groepen. Een voorbeeld zijn mensen die per boot vanuit Noord-Afrika naar Europa zijn gevlucht. Zij zijn vaak al vertrouwd met oneigenlijk gebruik van medicatie die ze kregen om moed te verzamelen voor hun overtocht. Ook wordt binnen detentiecentra in bijvoorbeeld Frankrijk pregabaline gegeven om mensen rustig te houden. Ze komen al verslaafd in Nederland aan. Dergelijke verslavingsproblematiek speelt ook bij andere groepen, waaronder asielzoekers, kwetsbare jongeren en dak- en thuislozen.”

Geweld

In deze kwetsbare groepen komt regelmatig medicatiemisbruik voor, wat leidt tot impulsief gedrag, onderling geweld of geweld tegen hulpverleners, vertelt Horsting. “Ze gebruiken een mix van verdovende middelen, oplosmiddelen en al dan niet op recept verkregen medicatie, bijvoorbeeld een combinatie van benzodiazepines of fenobarbital met hasj, cocaïne in combinatie met lijm of andere oplosmiddelen of pregabaline alleen. De medicatie proberen ze via apotheken, straatartsen, het COA of huisartsenposten te krijgen. Lukt dat niet goedschiks, dan gebeurt dit soms ook kwaadschiks. In september 2025 was in het nieuws dat er een apotheek in Amsterdam was overvallen door iemand die acuut pregabaline eiste. Naast geweld is overdosering een gevaar bij misbruikgevoelige medicatie, wat leidt tot SEH-bezoeken en ziekenhuisopnames.”

Pregabaline

Wasmoeth, anesthesioloog in het St. Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein en voorzitter van de sectie Pijn- en palliatieve geneeskunde van de NVA, viel het op dat het probleem van misbruik niet alleen speelt bij middelen die daarvoor berucht zijn, zoals opioïden en benzodiazepines, maar ook bij bijvoorbeeld clonazepam en pregabaline, een middel tegen neuropathische pijn. “Bij veel zorgverleners is niet bekend dat ook pregabaline oneigenlijk gebruikt kan worden. Door de antineurophatische werking onderdrukt pregabaline – in hoge doseringen – emoties. Ik heb gehoord dat het weleens gebruikt wordt om bij een vechtpartij niets te hoeven voelen.” Horsting: “Op straat wordt pregabaline ook wel ‘madame courage’ genoemd. Het schijnt een gevoel van kracht en onoverwinnelijkheid te geven.”

Gaten

De Nederlandse medicatieketen is in principe zo ingericht dat medicatie op recept alleen wordt voorgeschreven aan mensen die hiervoor een indicatie hebben. De apotheek ziet er onder meer op toe dat mensen de juiste hoeveelheid meekrijgen. Toch zijn er gaten in dit systeem die misbruik mogelijk maken, merkte Wasmoeth. “Bijvoorbeeld bij de huisartsenpost kan het voorkomen dat mensen in het weekend een recept voor een misbruikgevoelig geneesmiddel aanvragen. Is de hoofdbehandelaar niet aanwezig, dan kan het zijn dat zij makkelijk aan dit middel kunnen komen. Ook in mijn eigen ziekenhuis merk ik dat er soms gaten vallen in de controle. Mensen vragen via de huisarts een herhaalrecept aan op basis van een recept dat ik al eerder voorschreef. Als dan niet gecheckt wordt of langer gebruik van bijvoorbeeld pregabaline nodig is, kan dat misbruik en handel in de hand werken. Een oplossing hiervoor is dat ik actief op het recept schrijf: ‘bij herhaling graag overleg met de specialist’.” Een andere oplossing is om een regievoorschrijver te hebben, een soort casemanager, die aangeeft wanneer bijvoorbeeld een herhaalrecept nodig is of medicatie gestopt kan worden, zegt Horsting. “Het zou winst zijn als ook apothekers de indicatie weten en een eventuele stopdatum.”

Samenwerking

Om de gaten in de medicatieketen zoveel mogelijk te dichten, heeft het NAZMN contact opgenomen met de landelijke artsen- en apothekersorganisaties, zoals apothekersorganisatie KNMP, de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV), het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en de Nederlandse Vereniging voor Neurologie (NVN). Horsting: “We constateerden het probleem via ons netwerk in Midden-Nederland, maar het is een landelijk probleem. Daarom zoeken we graag de samenwerking op. Op basis van bestaande richtlijnen en input van deze beroepsgroepen hebben we recent een voorbeeldprotocol ontwikkeld, dat we samen met de NVA tijdens een webinar op 2 maart 2026 hebben bediscussieerd met betrokkenen uit de verschillende disciplines, zoals anesthesiologen, huisartsen en apothekers.” Kern van dit protocol is het komen tot duidelijke afspraken over de indicatiestelling voor medicatie, vastlegging hiervan in het dossier, herhaalrecepten, de rol van huisartsen en de functie van apothekers om eventueel misbruik te signaleren.

“Benader ons vooral met vragen”

Dynamisch

Tot slot benadrukt Horsting dat input van zorgverleners op het protocol zeer welkom is. “Benader ons vooral met vragen, het protocol is dynamisch en is bedoeld als een handreiking voor zorgprofessionals om het voorschrijven van misbruikgevoelige medicatie zorgvuldig af te wegen. Door samenwerking met alle betrokken zorgverleners hopen we te voorkomen dat zorgvuldig voorgeschreven medicatie nog langer in het illegale circuit terechtkomt.”

Input leveren? Zorgverleners die input willen leveren voor het protocol kunnen dit doen via nazmn@umcutrecht.nl.

Meer informatie?
1. Voorbeeldprotocol Zorgvuldig voorschrijven en ketenbrede signalering bij misbruikgevoelige medicatie. NVA.
2. Leidraad Organisatie en werkwijze zorg voor patiënten met chronische pijn. NVA/VRA, 12-02-2026.

Lees meer over: