‘Door een duurzame vertrouwensrelatie werken kinderen beter mee aan zorg’

Medische verrichtingen zouden, zeker bij kinderen, zoveel mogelijk zonder pijn, angst of dwang moeten en kunnen plaatsvinden, meent dr. Piet Leroy van het MUMC+. Inzetten op een duurzame vertrouwensrelatie is daarbij de kern. Op basis van jarenlang onderzoek bedacht hij het concept ‘procedurele comfortzorg’ en richtte hij in 2019 Stichting Prosa kenniscentrum & onderwijs op. De cursussen voor professionals zijn, na een jaar coronasluiting, onlangs weer van start gegaan. “Kijk ook eens in je eigen praktijk hoe vaak je een kind dwingt en zie dat als een rode vlag om verder te verbeteren.”

Zowel in de zorg als in zorgopleidingen ligt de focus volgens kinderarts en intensivist dr. Piet Leroy vooral op genezen. “Dat is op zich een heel nobel doel, maar dat de weg ernaartoe met de vaak vele pijnlijke of angstaanjagende verrichtingen een behoorlijk negatieve impact heeft op een kind, wordt nog te vaak voor lief genomen”, zegt hij. “Dat is historisch ook wel te verklaren, want door die keuze zijn er steeds meer ziekten te genezen die vroeger niet te genezen waren.”

Trauma verminderen

Maar betere overlevingskansen kunnen ook gepaard gaan met discomfort, pijn en angst. Dat is een ondergeschoven kindje. Leroy: “Tot dertig jaar geleden werd zelfs gedacht dat jonge kinderen geen pijn kunnen voelen. Het is iets van de laatste tien, vijftien jaar dat hier aandacht voor is en er ook technieken zijn ontwikkeld die kunnen helpen. Maar veel wordt, nog steeds, overgelaten aan het intuïtieve. Ik vind dat we niet alleen het doel van genezen voorop moeten zetten, maar ook respect voor het kind en zijn beleving en het verminderen van trauma.”

“Maar als kinderen vertrouwen hebben in de zorg en de artsen, werken ze vaak juist beter mee”

Liever voorkómen

Volgens Leroy helpt procedurele comfortzorg daarbij, zowel op de korte als de lange termijn. “Natuurlijk is de eerste gedachte dat zo’n benadering meer tijd en dus geld kost. Maar als kinderen vertrouwen hebben in de zorg en de artsen, werken ze vaak juist beter mee. Het behandelen van getraumatiseerde kinderen kost juist veel tijd, denk aan een tandartsbezoek of het krijgen van een vaccinatie. Voorkomen van trauma is daarom beter. De impact is het grootst bij kinderen die vaak behandelingen moeten ondergaan, bij chronische ziekten bijvoorbeeld.” De angst ontstaat bij kinderen vaak als ze door volwassenen zijn overruled in een situatie, legt hij uit. “Soms wordt er bijvoorbeeld tegen hen gezegd dat ze zich niet moeten aanstellen omdat iets maar een kleine ingreep is. Dan worden er ook verkleinwoorden gebruikt als ‘prikje’. Maar of iets een grote of kleine ingreep is, is een label dat we als volwassenen opplakken. Dat hoeft in de beleving van het kind niet zo te zijn.”

“Procedurele comfortzorg is niet zomaar een cursusje technieken: ieder brengt een deel van zijn deskundigheid in – ook de ouders”

Werken aan plan B

Dr. Piet Leroy houdt zich nu zo’n vijftien jaar bezig met procedurele comfortzorg en er zijn al stappen gezet. Maar om het nog meer in de zorg te integreren, moeten artsen er ook echt in geschoold worden, vindt hij. Zo is Stichting Prosa kenniscentrum en onderwijs ontstaan. “We zijn gestructureerd gaan onderzoeken welke vaardigheden, kennis en technieken er nodig zijn. Toen we dat wisten, zijn we pas de opleiding gaan bouwen en uitrollen. Die bestaat nu twee jaar.” De eerste cursisten zijn volgens hem laaiend enthousiast. “Het is ook niet zomaar een cursusje technieken. Ieder brengt een deel van zijn deskundigheid in bij deze toepassing, ook de ouders want die kennen het kind. Al die deskundigheid optimaal bij elkaar laten komen, dat is de bedoeling. Daarom is het ook mooi als een heel team uit een ziekenhuis de cursus volgt. Zo kun je als team een plan B hebben als iets niet werkt in plaats van dat je moet overgaan tot dwang.”

In 2012 deed Leroy promotieonderzoek naar wat er noodzakelijk is om procedurele comfortzorg te leveren. “Het onderzoeksteam filmde het eigen handelen en dat hebben we geanalyseerd. We vonden diverse strategieën die werken en hebben er zeven uitgekristalliseerd.”

7 strategieën voor procedurele comfortzorg (7P-model)

1. Het lezen van de procedure: wat betekent de procedure voor dit specifieke kind? Inleven in het individu, of het al eens in het ziekenhuis is geweest, hoe er in een gezin met zulke uitdagingen wordt omgegaan et cetera. ‘Connection before content’, noemt dr. Leroy dat.

2. Preventie: jezelf de vraag stellen of deze procedure eigenlijk wel nodig is. De mogelijke opbrengst van de procedure afwegen tegenover het comfort en de impact voor het kind. Preventie betekent ook steeds weer nagaan of je pijnlijke ervaringen kan vermijden. Bijvoorbeeld het vroegtijdig inbrengen van een centrale lijn bij een kind dat langdurig intraveneuze antibiotica nodig heeft, helpt heel wat prikken voorkomen.

3. Strategieën: psychologische en cognitieve strategieën om de angst van het kind om te buigen naar vertrouwen. Denk aan het best passende woordgebruik om uit te leggen wat je gaat doen of eenvoudige technieken voor afleiding, zoals bellenblazen of een vr-bril.

4. Pijn wegnemen: het pijnvrij maken van dingen die pijn doen met verdovende zalf. Leroy: “Voor zowat alle naaldprocedures hebben we nu goede methodes om ze pijnvrij te maken. Helaas worden ze nog te weinig systematisch gebruikt.”

5. Proces: hoe richt je de medische verrichting in? Zorg dat er geen onverwachte dingen gebeuren die je vertrouwen of de gaande afleiding kunnen verstoren, leg naalden et cetera uit het zicht bij binnenkomst van het kind.

6. Procedurele sedatie: gebruik je alleen wanneer de andere strategieën niet voldoende zijn. Leroy: “Sedatie helpt een kind dan door een verrichting die het zelf niet aan kan.”

7. Post-procedureel: wat heeft het kind precies ervaren en met welke beleving gaat het naar huis? Hiermee vorm je in feite de herinnering voor de volgende keer. Positieve herinneringen leiden tot meer succes. Indien het niet goed ging, is het van belang om zelf en met de ouders te evalueren hoe het de volgende keer eventueel anders moet.

Voor meer informatie: www.prosanetwork.com

“Je kunt morgen al het verschil maken. Gebruik bijvoorbeeld verdovende zalf voorafgaand aan prikken, of neem enkele minuten om het vertrouwen te winnen”

Houvast

De strategieën – Leroy spreekt daar liever van dan van technieken, omdat dat te veel klinkt als een ‘trucje’ in plaats van een plan – worden professionals aangeleerd in een driedaagse cursus. “Dat biedt een eerste houvast. Met die kaders kunnen ze in hun eigen werkomgeving aan de slag en zo leren ze verder hoe het te implementeren”, schetst hij. “Daarom zetten we ook in op het vormen van een lerend netwerk. Zo kunnen we met elkaar vanuit de dagelijkse ervaringen blijven groeien en leren: successen delen maar ook naar oplossingen zoeken wanneer het niet goed ging. Procedurele comfortzorg is immers maatwerk.” Prosa richt zich nu vooral op klinische ziekenhuisteams en sinds kort ook op de kinderthuiszorg. “Maar we hopen ook samenwerkingen te starten met huisartsen.”

Zijn boodschap voor zorgprofessionals is kort en krachtig: “Je kunt morgen al het verschil maken. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van verdovende zalf voorafgaand aan het prikken. Of net even enkele minuten nemen om het vertrouwen te winnen. Ga ook eens in je eigen praktijk kijken hoe vaak je een kind dwingt en zie dat als een rode vlag om verder te inventariseren en te verbeteren.”

Lees meer over: