Tattoo poli: tatoeage brengt soms systeemziekte aan het licht

Tatoeages zijn ontzettend populair in Nederland. Meestal gaat het zetten ervan zonder problemen, maar soms ontstaan er huidcomplicaties. Sebastiaan van der Bent, dermatoloog in het Alrijne Ziekenhuis Leiden en oprichter van de Tattoo poli, verdiept zich al een jaar of tien hierin. Onlangs promoveerde hij op zijn bevindingen. “Huidafwijkingen in een tatoeage kunnen een uiting zijn van een onderliggende systeemaandoening”, aldus Van der Bent.

Nee, zelf hij heeft nooit een tatoeage laten zetten, zegt Sebastiaan van der Bent desgevraagd. “Maar dat is niet vanwege het feit dat ik me nu al zo’n tien jaar beroepsmatig bezighoudt met de complicaties die ze kunnen veroorzaken. Ik ben door mijn onderzoek en samenwerking met de tatoeëerders juist veel enthousiaster geworden over tatoeages. De afgelopen jaren heb ik fantastische voorbeelden gezien. Daarnaast is er een groeiend gebruik van tatoeages als permanente make-up of als medische toepassing. Bijvoorbeeld het tatoeëren van de tepel en tepelhof na een borstreconstructie.”

Nauwelijks vakliteratuur

Maar goed, tatoeages kunnen dus ook een keerzijde hebben. Een klein deel van de mensen die een tatoeage laat zetten, ontwikkelt huidcomplicaties. “Ik werd hiermee voor het eerst geconfronteerd tijdens mijn stage op de afdeling dermatologie van het toenmalige Rijnland Ziekenhuis, tegenwoordig Alrijne Ziekenhuis geheten. Het betrof een vrouw met een meerkleurige tatoeage op haar voet. Het rode deel van de tatoeage was sterk verheven. Toen ik naar aanleiding hiervan de vakliteratuur over huidcomplicaties bij tatoeages wilde raadplegen, bleek dat er zowel in de boeken als op PubMed nauwelijks iets over te vinden was.”

“Bij gebrek aan financiële ondersteuning heb ik het onderzoek in avonden en weekends naast mijn opleiding uitgevoerd”

Henk Schiffmacher

Dus ging Van der Bent zelf maar aan de slag en zette hij diverse studies op naar huidklachten bij tatoeages en de mogelijke oorzaken daarvan. “Bij gebrek aan financiële ondersteuning heb ik het onderzoek in de avonden en weekends naast mijn opleiding uitgevoerd. Vandaar dat de promotie wat langer duurde dan gemiddeld.” Het onderzoek mondde uit in een proefschrift waarop hij dit jaar in april aan de Vrije Universiteit Amsterdam promoveerde. De omslag van het proefschrift is van de hand van de bekende Nederlandse tatoeëerder Henk Schiffmacher, die deze afbeelding in samenwerking met Herman Brood ontwierp.

Incidentie onbekend

Wat de precieze incidentie is van huidcomplicaties bij tatoeages is niet duidelijk, zegt Van der Bent. “We zien op de Tattoo poli natuurlijk alleen de mensen bij wie er een complicatie is ontstaan. Maar als je weet dat in Nederland al meer dan tien procent van de mensen een tatoeage heeft – een aantal dan nog steeds toeneemt –  en het aantal tatooshops tussen 2013 en 2020 meer dan verdubbeld is, dan zullen het in absolute getallen flink wat mensen zijn.” De meest voorkomende huidcomplicatie bij tatoeages is nog steeds een oppervlakkige bacteriële infectie. “Die worden voornamelijk door de huisarts behandeld”, aldus Van der Bent.

“De meest voorkomende klinische presentatie is de plaquereactie, waarbij jeukende vlakke plaques op de plaats van de rode inktkleur verschijnen”

Rode pigmenten

De meest voorkomende chronische complicatie is een allergische reactie op tatoeage-pigment. “Het betreft dan een type IV, ofwel vertraagde, allergische reactie, waarbij rode kleurpigmenten het vaakst het veroorzakende allergeen zijn. Het kan dagen tot soms wel jaren duren voordat de allergische reactie zich manifesteert. De meest voorkomende klinische presentatie daarbij is de plaquereactie, waarbij jeukende vlakke plaques op de plaats van de rode inktkleur verschijnen. Bestanddelen die ontstaan als gevolg van afbraak van de rode pigmenten, al dan niet onder invloed van de zon, vormen hierbij waarschijnlijk het verantwoordelijke allergeen. De allergische reactie treedt namelijk vooral op in tatoeages op lichaamsdelen die blootgesteld zijn aan daglicht. Overigens zien we ook allergische reacties op andere pigmenten zoals blauw, groen of geel. Daarnaast zien we ook met enige regelmatig allergieën op tatoeage-aftercareproducten. Ook het verwijderen van een tatoeage, of een poging daartoe, leidt frequent tot huidproblemen.”

“Zelden zien we huidkanker in een tatoeage. Als dit optreedt is dit, voor zover nu bekend, toeval”

Onderliggende auto-immuunziekte

Soms is de huidreactie het gevolg van een onderliggende auto-immuunziekte, bijvoorbeeld sarcoïdose, psoriasis of lupus erythematoses, die opflakkert als gevolg van de tatoeageprocedure. Zwelling en een zwarte tatoeage kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van sarcoïdose. Sarcoïdose kan ook ontstekingen veroorzaken in de longen. Huidafwijkingen in een tatoeage kunnen daarom soms een uiting zijn van een onderliggende systeemaandoening. Zelden zien we huidkanker in een tatoeage. Als dit optreedt is dit, voor zover nu bekend, toeval.”

Tatoeage behouden

Dan de behandeling van een allergische reactie. “Anders dan bij een vertraagde allergische reactie op bijvoorbeeld een nikkelketting, kun je bij een tatoeage de oorzaak van de allergie niet zo gemakkelijk weghalen. We beginnen daarom met het lokaal aanbrengen van corticosteroïden in de vorm van een zalf of crème. Als dat niet voldoende helpt, gaan we over op lokale injecties met corticosteroïden. Helpt ook dat niet, dan is er nog de mogelijkheid het verwijderen van de rode pigmenten uit de huid met behulp van een CO2-laser. De tatoeage blijft voor de rest dan wel behouden.”

“Na aanvankelijke terughoudendheid zijn tatoeëerders nu ook erg enthousiast over mijn onderzoek en de Tattoo poli”

Tattoo poli

In 2017 richtte Van der Bent als uitvloeisel van zijn onderzoek de Tattoo poli op. Een spreekuur speciaal voor mensen met huidcomplicaties veroorzaakt door een tatoeage of andere vormen van body art, zoals piercings, beadings of scarification. “Na aanvankelijke terughoudendheid zijn de tatoeëerders nu ook erg enthousiast over mijn onderzoek en de Tattoo poli. Zij vinden het prettig dat er een adres is waar zij zelf met vragen over complicaties terecht kunnen. En waarnaar zij mensen kunnen doorsturen die zich met een complicatie bij hen melden.”

Lees meer over: