DOQ

Prostaat­tumoren opgespoord met radio­activiteit en fluo­rescentie

Nieuwe multimodale liganden, die zeer specifiek binden aan het prostaat-specifiek membraan antigeen (PSMA), maken het opsporen van tumorcellen makkelijker. PSMA-liganden gekoppeld met het radioactieve isotoop zirkoon-89 helpen bij de efficiëntere diagnostiek van prostaatkanker.

Een prostaattumor verwijderen is soms lastig omdat er bijvoorbeeld al locoregionale metastasen zijn. Hoe spoor je dan (resterende) tumorcellen op? De ontdekking vorige eeuw van het prostaat-specifiek membraan antigeen (PSMA) maakt die opsporing een stuk eenvoudiger. Radioactieve liganden die specifiek aan PSMA binden, verraden of tumorweefsel aanwezig is. Met een probe die radioactiviteit detecteert, kan de chirurg op zoek naar resterend tumorweefsel. “Die detectie is echter niet erg precies”, zegt biomedisch wetenschapper Yvonne Derks. “De probe geeft op basis van een geluidssignaal ongeveer aan waar de tumorcellen zijn, maar maakt ze niet zichtbaar.”

“De fluorescentie maakt de exacte locatie van tumorweefsel in de prostaat of lymfeklieren zichtbaar”

Biomedisch wetenschapper Yvonne Derks

Fluorescentie

Derks promoveerde onlangs bij de afdeling Nucleaire Geneeskunde van het Radboudumc op haar onderzoek naar een betere detectie van tumorweefsel met multimodale liganden. “We verbeterden bestaande liganden die al in de kliniek worden toegepast door er een tweede, fluorescerende, merkstof aan te koppelen. De fluorescentie maakt de exacte locatie van tumorweefsel in de prostaat of lymfeklieren direct op de OK zichtbaar.”
Tijdens experimenten met cellen en proefdieren bewees Derks dat de multimodale liganden goed aan de tumorcellen binden. Ze herhaalde haar experiment op biopten van gezond- en tumorweefsel uit de prostaat van 30 patiënten. Opnieuw blijkt dat het ligand specifiek aan tumorcellen bindt en niet aan gezond weefsel.

“Bij klikchemie zorgen chemische ‘koppelstukjes’ dat het ligand en, bijvoorbeeld, de fluorescerende stof als vanzelf chemisch aan elkaar klikken”

Klikchemie

Om de productie van de multimodale liganden te vereenvoudigen, maakte Derks een uitstapje naar de dit jaar met de Nobelprijs beloonde klikchemie. “Bij klikchemie zorgen chemische ‘koppelstukjes’ dat het ligand en, bijvoorbeeld, de fluorescerende stof als vanzelf chemisch aan elkaar klikken. We toonden aan dat de koppelstukjes weinig invloed hebben op de farmacokinetiek van de liganden. Deze klikchemie is mogelijk bruikbaar om chemo- of immunotherapeutica gemakkelijk aan de PSMA- liganden te klikken, en naar de tumor te brengen.”

Beeldvorming en therapie in één

Het door Derks en haar collega’s ontwikkelde ligand heeft zelfs een therapeutische werking. De fluorescerende stof, IRDye700DX, maakt, onder invloed van rood licht, zeer veel zuurstofradicalen vrij die heel specifiek de tumorcel kunnen doden. “We zien dat tumorcellen tot wel 90% van de aan het PSMA gebonden multimodale ligand opnemen. En dat er inderdaad zuurstofradicalen vrijkomen die de cel aanzetten tot apoptose.” De Nijmeegse onderzoekers bereiden een fase 1 klinische studie voor die de veiligheid en optimale dosis van de multimodale liganden moet vaststellen.

89Zr heeft een halfwaardetijd van 3,4 dagen waardoor we de PET-scan na enkele dagen kunnen maken. Dan is de bulk van het isotoop uitgescheiden en overstraalt de blaas de prostaat niet meer”

Zirkoon

Radioactief gemerkte liganden doen ook dienst in de diagnostiek van prostaatkanker met een PET/CT- scan. Meestal gaat het hierbij om liganden met radioactieve isotopen die maar enkele uren overleven. “Omdat de nieren overtollige isotopen uitscheiden, overstraalt de blaas de prostaat op de PET/CT-scan. Je kunt dan niet goed zien waar kleinere (rest-)tumoren zitten”, zegt Derks. “We ontwikkelden een techniek om een bestaand ligand met het radionuclide zirkoon-89 te labelen (89Zr-PSMA-617). 89Zr heeft een halfwaardetijd van 3,4 dagen waardoor we de PET-scan na enkele dagen kunnen maken. Dan is de bulk van het isotoop uitgescheiden.

Techniek werkt

We toonden bij één geopereerde patiënt aan dat de techniek werkt. We konden na een aantal dagen een resttumor zichtbaar maken die op de eerste dag en met andere isotopen niet te zien was door de radioactiviteit in de blaas.”
Inmiddels herhaalden Duitse onderzoekers het Nijmeegse experiment bij 7 patiënten met vergelijkbare resultaten. Derks: “We plannen een prospectieve klinische studie die PET-scans met 89Zr-gelabelde liganden moet valideren.”

Dosering

Het 89Zr-ligand heeft nog een voordeel, de PET-scan maakt duidelijk hoeveel ligand het tumorweefsel gedurende enkele dagen daadwerkelijk opneemt. Deze informatie helpt mogelijk bij het vaststellen van de optimale dosering van het eerste aan PSMA bindende radiotherapeuticum (177Lu-PSMA-617) dat onlangs in Europa goedkeuring kreeg. Derks: “Natuurlijk moeten veel bevindingen uit mijn proefschrift nog klinisch bewezen worden, maar we bouwen voort op een bestaande en al klinisch toegepaste techniek.”

Referenties:

  1. Derks, YHW. PSMA ligands for imaging and therapy of prostate cancer. 2022; Proefschrift Radboud Universiteit Nijmegen.
  2. Rosar F, Schaefer-Schuler A, Bartholomä M, et al. [89Zr]Zr-PSMA-617 PET/CT in biochemical recurrence of prostate cancer: first clinical experience from a pilot study including biodistribution and dose estimates. Eur J Nucl Med Mol Imaging. 2022 Aug 5. Online ahead of print.
Lees meer over:


Voor u geselecteerde artikelen

De lessen van de langst­vliegende MMT-arts van Nederland

MMT-arts Nico Hoogerwerf vertelt over zijn ervaringen als medisch specialistische zorgverlener per helikopter. “Wij dóen vooral, we voeren handelingen uit. Wij voelen niet de machteloosheid die politiemensen wel kunnen voelen.”

Casus: patiënt met zwelling in de mond

Een patiënte komt op het spreekuur met sinds 2 maanden een zwelling in de mond aan de linkerzijde. Het was destijds 1-2cm, welke spontaan ontlastte met dik taai slijm. Sindsdien komt het in wisselende grootte regelmatig terug. Wat is uw diagnose?

Verslaving onder zorgprofessionals: anonieme hulp is voorhanden

Verslaving is ook onder zorgprofessionals een reëel probleem. Marlies de Rond vertelt over het KNMG-programma ABS-zorgprofessionals, dat anonieme hulp en ondersteuning biedt aan zorgprofessionals die worstelen met problematisch middelengebruik en verslaving.

‘Zoveel artsen willen hun bezieling terug’

MDL-arts Marieke Gielen vindt het huidige zorgsysteem niet houdbaar voor medisch specialisten. “Ik heb mijn bezieling terug en wil nu een bruggenbouwer zijn tussen de reguliere zorg en het bredere zorgveld.”

Het Calamiteiten­­hospi­taal: in dertig minuten opera­tioneel na een ramp 

Mirjam de Jong vertelt hoe het Calamiteitenhospitaal in Utrecht bij een ramp razendsnel operationeel wordt gemaakt en hoe het een cruciale rol speelt in de nationale zorg. “Bij een grote groep slachtoffers moet je bedenken hoe je zoveel mogelijk levens kunt redden.”

Casus: man met toenemende pijn bovenbuik

Een man heeft sinds 2 weken toenemende pijn in de bovenbuik, ter plaatse van het maagkuiltje. De pijn is vooral aanwezig bij het eten en is brandend van karakter. Wat is uw diagnose?

‘Ik wil mensen helpen die het meest in nood zitten’

Werken in oorlogsgebieden geeft Zafer Altunbezel (Artsen zonder Grenzen) voldoening. Dagelijks ziet hij patiënten met oorlogstrauma, soldaten en burgers. “Als je wordt uitgestuurd naar een oorlogsgebied moet je oplossingen kunnen bedenken in zeer atypische situaties.”

‘Te veel welzijns­kwesties komen in het medisch domein’

Karine van ‘t Land is voorzitter van KAMG: een beroepsvereniging, maar ook een lobbyclub die de volksgezondheid wil verbeteren. “Wat Artsen Maatschappij + Gezondheid bindt is dat ze bezig zijn met drie dingen: met preventie, met volksgezondheid en met grote groepen.”

Aanpak onder­voeding moet multi­discipli­nair

Ongeveer een kwart van alle patiënten is bij opname ondervoed. Dit kan leiden tot minder snel herstel en langere opnameduur. De aanpak ervan is een zaak van het hele ziekenhuis, vertellen Emma Koster en Wesley Visser. “Ondervoeding is veel meer dan te weinig eten.”

Casus: jonge patiënt met heftige oorpijn

De 9-jarige patiënt voor u heeft de hele nacht heftige oorpijn gehad rechts. Zijn gehoor is beiderzijds goed en hij heeft geen koorts. Hij is een weinig snotterig. Wat is uw diagnose?


0
Laat een reactie achterx