De worsteling van gewichts­verlies: overwinnen van ongezonde prikkels

Mensen met overgewicht of obesitas die op het punt staan te gaan afvallen, ervaren ‘cravings’ als een grote uitdaging: door zowel externe prikkels, bijvoorbeeld voedselreclames, als interne prikkels zoals stress of negatieve emoties – geven de hersenen signalen af om ongezonde voeding te nuttigen. Dat blijkt uit een enquête onder ruim 17.500 Nederlanders die een Weeg & Weetchecklist invulden. “We moeten toe naar een maatschappij waarin deze prikkels minder aanwezig zijn”, zegt huisarts Jacqui van Kemenade.  

Jacqui van Kemenade, al zo’n twintig jaar huisarts in Breda en een van de opstellers van de Weeg & Weetchecklist, had altijd al interesse in gezonde leefstijl. “Maar een jaar of vijftien geleden kreeg ik een soort wake-up-call. Een dame met fors overgewicht en diabetes type 2 van ongeveer 60 jaar oud zat bij me in de spreekkamer. Op ietwat belerende toon zei ik tegen haar dat afvallen best een goed idee zou zijn. Waarop ik de wind van voren kreeg: ‘U de deur uit of ik’. Vervolgens raakten we toch in gesprek en vertelde zij mij dat ze al haar hele leven worstelde met overgewicht. Alle adviezen die ik zou geven, kende ze zelf ook al. ‘En ik weet meer van de oorzaken van overgewicht dan u, want u geeft me insuline. Die maakt me dik.’”

Leefstijl op recept

Sinds dit consult is Van Kemenade zich gaan verdiepen in de vele oorzaken van overgewicht en hoe deze aangepakt kunnen worden. Er ging een wereld voor haar open. “Al deze kennis heb ik gebundeld in het boek ‘Leefstijl op recept’. Later volgde hiervan een vereenvoudigde versie met de titel ‘Een shotje leefstijl’. Ik ging mijn opgedane kennis uiteraard ook toepassen bij mijn patiënten. Zo ging ik letten op mijn gesprekstechniek door minder met het vingertje te wijzen. Omdat bij patiënten met diabetes type 2 de suikerspiegel snel reageert op voedsel met ultrabewerkte koolhydraten en weinig vezels ging ik mijn patiënten vezelrijke voeding adviseren. Hierdoor lukte het diverse patiënten al snel om de suikerspiegel te verbeteren.” Maar het is niet alleen voeding die een relatie heeft met overgewicht en diabetes type 2. Ook stress en slaaptekort spelen een sleutelrol, naast tal van andere factoren zoals genetische aandoeningen, zo ontdekte van Kemenade tijdens haar zoektocht.

‘Cravings’

Met onder meer onderzoekers van het Erasmus MC in Rotterdam stelde Van Kemenade de online Weeg & Weet-checklist op waarmee mensen inzicht kunnen krijgen in de oorzaken van hun overgewicht of obesitas.¹ Inmiddels vulden meer dan 17.500 Nederlanders – overwegend vrouwen – die in. “Van de deelnemers gaf 63% aan meerdere keren per week een enorme zucht naar ongezond eten te ervaren, ofwel ‘cravings’. Vaak blijkt er sprake te zijn van ‘emotie-eten’. Normaalgesproken wordt je honger en verzadiging strikt in balans gehouden door je ‘gewichtsthermostaat’ in de hersenen. Die zorgt voor balans of homeostase. Maar bij emotie-eten als beloning voor stress of negatieve emoties, overheerst het hedonistische systeem in het brein: je eet dan niet omdat het nodig is, maar omdat het lekker is. Je hersenen maken vervolgens dopamine aan, wat een prettig gevoel geeft. De homeostase raakt uit balans en het lichaamsgewicht neemt toe. Door bijvoorbeeld slaaptekort en vermoeidheid aan het eind van de dag raakt het hedonistische systeem overprikkeld. Daardoor kan ’s avonds de verleiding om iets zoets of vets te eten extra groot zijn. De reclames voor voedsel die ook op het hedonistische systeem inspelen – stel je ziet net een McDonaldsreclame op tv en er zit ook een McDonalds bij je om de hoek – maken de verleiding om ongezond te eten nóg groter.”

“Het lichaam is erop ingesteld gewicht vast te houden”

Extra moeilijk

Heeft iemand eenmaal overgewicht of obesitas ontwikkeld, dan is gewicht verliezen lastig. “Dat komt omdat het lichaam erop is ingesteld gewicht vast te houden, met het oog op overleven. Daarnaast werken crash-diëten negatief. Ze vertragen onze stofwisseling waardoor het zogenaamde jojo-effect ontstaat; snel afvallen maar helaas ook weer aankomen. Vaak zie je dat het extra moeilijk wordt doordat de aanmaak van het hongerhormoon ghreline verhoogd is, terwijl verzadigingshormonen juist verlaagd zijn.”

Gezond en Actief Leven Akkoord

Om de groeiende obesitasepidemie een halt toe te roepen, moeten zowel externe als interne prikkels om ongezond te eten worden aangepakt. Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) van gemeenten, GGD’s, zorgverzekeraars en VWS is hierop gericht.² Dit akkoord zet in op een gezonde fysieke leefomgeving en het versterken van de sociale basis en mentale gezondheid van mensen, geeft Van Kemenade aan. “Externe prikkels, zoals voedselreclames, moeten zoveel mogelijk worden tegengegaan. Sociale contacten moeten worden versterkt, zodat mensen zich minder eenzaam voelen, gelukkiger worden en de neiging tot emotie-eten vermindert. Huisartsen kunnen bijdragen door waar mogelijk terughoudend te zijn met gewichtsverhogende medicatie en vaker een Gecombineerde Leefstijl Interventie te adviseren. Die is effectief en wordt vergoed. Verdere nuttige hulpmiddelen zijn de site www.checkoorzakenovergewicht.nl en de nieuwe richtlijn Overgewicht en obesitas bij volwassenen en kinderen.³” 

Referenties:

1. #Vetlastig Weeg & Weetchecklist.
2.  Gezond en Actief Leven Akkoord. Rapport 2023.
3. Partnerschap Overgewicht Nederland. Multidisciplinaire richtlijn Overgewicht en obesitas bij volwassenen en kinderen.

Lees meer over: